Vogels
Atlas van de Nederlandse eendenkooien is uit
De Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed en de Kooikersvereniging publiceerden in september de ‘Atlas van de Nederlandse eendenkooien: bestaande en verdwenen kooien in kaart gebracht’. Een van de auteurs is Jan Taat, lid en natuurgids van IVN West-Betuwe. We spraken hem in de Bisschopskooi in Tricht.
Eendenkooien zijn installaties om eenden te vangen. Ze zijn al eeuwenoud – de oudste eendenkooi die Jan wist op te sporen stamt uit 1280 – en bestaan meestal uit een plas, vangpijpen, rieten schermen en kooibos. Omdat het in en om de eendenkooi rustig moest zijn, gold een zogenaamd afpalingsrecht. Binnen een straal van bijvoorbeeld 1,5 km mocht er niet worden gejaagd of geschoten. Met als gevolg dat eendenkooien vaak mooie natuurgebiedjes zijn en belangrijk voor de biodiversiteit.

Hoe het begon
De interesse van Jan in eendenkooien is ontstaan tijdens zijn IVN Natuurgidsenopleiding in 2010. Hij was op zoek naar een gebied om de natuur te monitoren en kwam uit bij de eendenkooi van Waardenburg en natuurgebied Het Broek. Hij legde contact met de kooiker en Staatsbosbeheer en rolde zo in een ‘bijbaan’ om schoolkinderen te begeleiden bij allerlei opdrachten op de eendenkooi van Waardenburg. Toen de kooiker met pensioen ging, nam Jan zijn taak om uitleg te geven over de eendenkooi over. Via Staatsbosbeheer werd hij gevraagd om een lezing te geven over 14 eendenkooien in de regio. En zo kreeg Jan steeds meer informatie over eendenkooien in het rivierengebied.
Van het een kwam het ander
Het leek hem leuk om er meer mee te doen en hij besloot alle eendenkooien in het Gelders rivierengebied in kaart te brengen. Hij dacht met 40 exemplaren wel klaar te zijn, maar het aantal liep al snel op richting de 150. Voor het idee van de Kooikersvereniging om er een boek over te maken vond Jan het te vroeg, maar een website was makkelijk actueel te houden. En zo begon hij al zijn informatie en foto’s te delen via www.eendenkooien.nl. Zijn inventarisaties van eendenkooien breidden zich al snel uit over heel Gelderland.
Van Gelderland naar landelijk
Zijn website werd onder meer bezocht door mensen van de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE). Zij waren bezig een kaartlaag te maken om in groen erfgoed de aanwezige eendenkooien aan te geven. Het verzoek aan Jan was of hij hun informatie kon checken. En zo kun je nu op de site van RCE bij groen erfgoed de kaartlaag ‘eendenkooien’ aanklikken en zie je per kooi de naam, leeftijd en van wie de kooi is. En wil je meer over de kooi weten? Dan brengt een link je op www.eendenkooien.nl. In totaal staan er 260 eendenkooien op, die nog herkenbaar zijn in het landschap.
Van bestaande naar ook verdwenen kooien
Twee jaar geleden besloten de RCE en de Kooikersvereniging om een atlas uit te brengen over eendenkooien, met zowel de bestaande als verdwenen eendenkooien per provincie. Meer dan 2.000 in totaal! Al met al een enorme klus. Ook omdat drie provincies qua eendenkooien nog in kaart moesten worden gebracht. Op basis van topotijdreis.nl en het kadaster kon Jan tot 1811 eendenkooien opsporen op oude kaarten. En nu zijn ze – met algemene informatie over eendenkooien – allemaal terug te vinden in de atlas die in september werd gepubliceerd. En de inventarisatie van eendenkooien gaat door. Want met alle positieve reacties op de atlas, komen er ook weer nieuwe ontdekkingen van (restanten van) eendenkooien bij…

Herbouw van de Bisschopskooi
Naast zijn website en de atlas is Jan samen met twee anderen bezig om de eendenkooi bij de Leidsche Hoeven in Tricht – de Bisschopskooi – te herbouwen. Twee vangpijpen zijn al gerestaureerd en sinds september 2025 bij rondleidingen te bewonderen. Een nieuw makhok – voor de eenden van de eendenkooi – en de overige twee vangpijpen hopen ze in het voorjaar van 2027 af te hebben. Dan zou de Bisschopskooi helemaal compleet zijn en kun je via rondleidingen genieten van dit bijzondere culturele erfgoed in onze natuur.
Voor we ons gesprek afsluiten, vraag ik Jan welke eendenkooi hij in onze regio en daarbuiten voor een bezoek kan aanraden. Trots noemt hij de Bisschopskooi in Tricht. En buiten onze regio is de eendenkooi van Batenburg zeker een bezoek waard.
Meer informatie over eendenkooien
Wil je meer weten over eendenkooien? Ga naar de website www.eendenkooien.nl. Voor de Atlas van de Nederlandse eendenkooien kun je voor de geprinte versie terecht bij de Kooikersvereniging (kosten: 30 euro). De digitale versie is te vinden op de site van Rijksdienst voor Cultureel Erfgoed of via www.eendenkooien.nl .
Foto’s:
- Hoofdfoto: Vangpijp van de Bisschopskooi.Jan Taat
- Foto: Jan Taat voert de eenden in de Bisschopskooi. Marja ten Voorde
- Cover van de Atlas van de Nederlandse eendenkooien