Soort van de maand

Oktober: Zwerminktzwam, Coprinellus disseminatus 

Als mensen last hebben van een boom kappen ze die. Meestal wil men dan ook de stronk verwijderen. Met een gewone schep en bijl of handzaag is dat een rotklus. Toen onze berk, een tijd geleden, gevallen was had ik geen zin in die klus en liet de stronk waar die was; naast de carport. Tegenwoordig heeft een klein paddenstoeltje zich over de stronk ontfermd. Met honderdtallen bevolken ze na een fikse regenbui het wilde minituintje rond de stronk; ja zelfs ook tussen de straatstenen onder de auto. Het zijn kleine grijze dingetjes met de hoedjes stijf tegen elkaar. Na een dag worden ze al zwart als inkt en dan zie je ze niet meer. Als ze wel langer vers blijven kan het een franjehoed zijn. Honderden tere, zachte eendagswezentjes zijn het die eventjes tweehonderd kilo houtresten opruimen. Het is een sterk verhaal, maar wist u dat de hele wereld zonder schimmels en zwammen bedolven zou raken onder een vijf meter dikke laag afval? Dat doet dus een stille kracht in een legioen van duizenden soorten en miljarden exemplaren; ongezien, niet opgemerkt, stilletjes onder strooisel en bladeren. Het zwerminktzwammetje komt overal in Nederland voor maar het meest in voedselrijke biotopen en op zacht, rot, loofhout. Tuinen en parken zijn in Drenthe favoriet.

IVN Hoogeveen zwerminktzwam

Tekst en foto's: Bernhard de Vries
Tekening: Flora Agaricina Neerlandica deel 6

 

September: De Pissebed, Isopoda

De pissebed, onmisbaar voor de bodem.
Ze hebben het echt niet gemakkelijk, hun naam en uiterlijk zijn nu niet direct om te juichen, maar de pissebed is onmisbaar voor onze bodem. Tijdens de bodemdierendag zullen we ze dan ook echt overal tegenkomen. Ze zijn er met heel veel tegelijk en dat geeft ook de belangrijkheid aan. De pissebed draagt bij aan de koolstofkringloop. Gezond voor de bodem. Zijn ze dan ook gezond voor ons?
Met 14 poten is het dus geen insect.
Maar wat is het dan wel? Spinachtig is een pissebed ook niet en familie van de duizendpoot, ik denk het niet. Dan zijn er ineens veel te weinig poten. In onze tuin zullen we doorgaans een aantal verschillende pissebedden vinden. Ze behoren tot de schaaldieren zoals bijvoorbeeld de krab of een kreeft. Die zijn in ieder geval een stuk smakelijker dan een pissebed. In Nederland leven 37 soorten waarvan de meeste op het land. Je hebt tijdens een activiteit bij een sloot ook vast weleens een zoetwaterpissebed gezien. Die zijn er dus ook. In het water zijn ze ook belangrijk.

In onze tuinen komen vooral de ruwe en rol pissebed voor.
De een doet z’n naam eer aan omdat hij zich tot erwtgrootte kan oprollen en de andere heeft ruwe bobbeltjes op de rug-segmenten. Beide leven in de bovenste laag van de bodem.

Wat is dat voor een laag?
De strooisellaag is dat deel van de bodem waar dode gevallen bladeren en naalden nog herkenbaar aanwezig zijn. In deze laag zijn verteringsprocessen gaande. Hier zijn niet alleen schimmels aan het werk maar ook de pissebed en regenworm. Als de bovenste laag eenmaal verteerd is noemen we dat humus (mul). Veel planten zijn afhankelijk van de aanwezigheid van allerlei organismen. Amfibieën en salamanders hebben de strooisellaag nodig voor voedsel, het aanvullen van vocht en als schuilplaats.
Voortplanting
Per jaar produceren vrouwtjespissebedden twee keer een eierlegsel. Dit is in de lente en de zomer. Per keer is er in hun buidel plaats voor zo’n 200 eitjes. Die eitjes zijn geelgekleurd en komen na een paar weken uit. Opvallend is dat de vrouwtjes van enkele pissebedsoorten nakomelingen kunnen krijgen via maagdelijke voortplanting. Er hoeft dus geen mannetje aan te pas te komen. De jonge pissebedden blijven ongeveer een maand in de buidel wonen. Ze eten de uitwerpselen van de moeder. Hierin zitten nog voldoende voedingsstoffen. Nakomelingen zijn bijna allemaal vrouwtjes.
Virus
Soms zie je een blauwe of paarsige pissebed. Dan is het einde in zicht. Eenmaal besmet met het iridovirus, dat verantwoordelijk is voor de verkleuring, sterft de pissebed na enkele weken. Ze noemen het wel het regenboogvirus. Veel soorten die in tuinen leven zijn gevoelig voor het virus. Pissebedden beschikken over een pantserhuid, het exoskelet of harnas genoemd. Een nadeel aan het skelet is dat het niet meegroeit met de rest van het lichaam, de pissebed zal daarom eens in de vier weken van huid verwisselen. In die periode is de pissebed bijzonder kwetsbaar. Als de huid, het skelet weer gehard is dan is het weer een goede bescherming van het lichaam. Pissebedden zijn dus planteneters die ze dus verteren, maar als er weinig plantenresten zijn dan doen ze zich ook wel te goed aan vervellende soortgenoten. Een metamorfose duurt doorgaans zo’n twaalf uur. Het gebeurt in twee fases, eerst de achterkant en later de voorkant. Bij jonge pissebedden wordt bij iedere vervelling het skelet iets donkerder en ook steviger.
Wereldwijd komen er ongeveer 900 soorten pissebedden voor. Eigenlijk zijn het nachtdieren. We weten het ook wel, ze liggen graag ergens onder in het donker en zoeken zeker het licht niet op. Pas in het donker worden ze actief. Ze hebben primitieve ogen waar ze donker en licht mee waarnemen. Twee voelsprieten op hun kop dienen als tastzintuig en aan de achterkant hebben ze zogenaamde uropoden. Antenne-achtige uitsteeksels waarmee ze voelen maar ook een afweerstof tegen vijanden kunnen afscheiden.
Verwantschap
De pissebed is een schaaldier zoals, al eerdergenoemd, krab en kreeft. Zo te zien lijkt de pissebed er totaal niet op maar ademen doen pissebedden nog precies zoals hun in het water levende verwanten. Ze ademen door kieuwen. Daarom leven ze altijd in een vochtige omgeving, de kieuwen moeten steeds nat worden gehouden. Is een pissebed langer dan twee uur aan droogte blootgesteld dan gaat het mis en is de pissebed dood. De rolpissebed kan zich dan nog oprollen om het proces van uitdroging te vertragen.
Wat zijn dan buiten de droogte, vijanden van de pissebed.
Allereerst wij natuurlijk, de mens. Wij proberen altijd alles op te ruimen in de tuinen, terwijl een pissebed graag leeft in een strooisellaag. Die laag waar het verteringsproces een belangrijks voedselbron voor planten is. Dus in de herfst niet alles opruimen maar ook hier en daar een strooisellaag laten liggen. De planten in de tuin worden daar wel blij van. Dan zijn padden, muizen, hagedissen, spinnen, kevers en duizenpoten de natuurlijke vijanden van de pissebed. Toch is dat niet erg, er is genoeg te eten voor iedereen als niet alles door ons wordt opgeruimd.

Is de pissebed dan ook belangrijk voor ons?
Vroeger werd de pissebed gemalen toegediend bij bedplassen. Dat had natuurlijk met de naam te maken. Men dacht dat de stof die de pissebed afscheid als bescherming tegen vijanden best heilzaam zou kunnen zijn voor de blaas. Ook is er verband gelegd door het eten van pissebedden om hooikoorts tegen te gaan. Tot nu toe is dit nog steeds niet echt beproefd en wetenschappelijk bewezen. Wat je geloven wilt is uiteindelijk vaak doorslaggevend.

Laten wij vooral zuinig zijn op de pissebed, ze zijn goed voor de bodem en dus ook goed voor ons.

Video YouTube, door Lisandro Peña:

Video YouTube, door nashasuncle:

Ga je mee speuren naar bodemdiertjes? Kijk eens bij de activiteiten, op 29 september gaan we op bodemdiertjesjacht.

Foto: Bart Pijper
Tekst: Grietje Loof

Augustus: De dwergvleermuis, Pipistrellus pipistrellus

Als in de winter de temperatuur maar even boven de 5°C is dan zie je regelmatig mugjes dansen op een zonnige plek. Ook in de nacht worden insecten actief bij die temperatuur. Vleermuizen verkeren in de winter in diepe slaap. Toch voelen ze heel goed aan dat hun favoriete voedsel voorhanden is en worden wakker om te gaan jagen. Daar merken wij mensen heel weinig van, wij zitten dan nog bij de warme kachel. Wij merken ze meestal pas op als we tijdens een lange zomeravond een wandeling maken of op het terras zitten. We zien dan doorgaans de gewone dwergvleermuizen rondfladderen. Het is de meest voorkomende soort in Nederland. Dwergvleermuizen zijn net als de huismus echte cultuurvolgers. Ze komen bijna overal voor, vooral waar de omstandigheden goed zijn. Mensen zorgen daarvoor. Wij zorgen voor onderdak en voedsel. Dwergjes zitten meestal bij ons in huis. Vaak in de spouw van de topgevel. Maar ook wel onder het pannendak. De meeste bewoners hebben dat niet eens door. Ze worden weleens opgemerkt door de kinderen die op de zolderkamer slapen. Vanaf eind mei tot begin juli worden de jonge vleermuizen actief. Ze kunnen nog niet vliegen maar zoals normaal met jong leven worden ze speels en vertonen puberaal gedrag. Met de bijbehorende herrie als gevolg. Soms zijn ze zo ondernemend dat ze het verblijf verlaten. Omdat ze nog niet kunnen vliegen vallen ze op de grond en zijn ten dode opgeschreven. Als ze op tijd teruggezet worden in de kolonie dan maken ze daar dankbaar gebruik van. Op het filmpje is een jong dwergje te zien die dit overkwam in de Zeeheldenbuurt in Hoogeveen. De bewoners die het beestje gevonden hadden vonden het prachtig. (geluid aanzetten) 

IVN Hoogeveen Jan Mager dwergvleermuisOp de foto is een dwergvleermuis te zien die de nachtrust in het theater de Tamboer verstoorde. Hij liet constant het alarm afgaan zodat de politie regelmatig moest uitrukken. Toen het beestje gevangen was en buiten de vrijheid werd gegeven, vloog hij niet weg maar ging met gespreide vleugels op een muur zitten. Normaal vouwen ze altijd direct hun vleugels op als ze niet vliegen. Een unieke kans om deze mooie foto te maken.
De meeste vleermuizen verblijven dus in stenen gebouwen. Pas in de middeleeuwen zijn we met baksteen kastelen kerken en kloosters gaan bouwen. Waarschijnlijk kwamen toen ook de eerste dwergvleermuizen naar ons gebied. Wij gingen toen ook steeds meer watergangen maken. Kanalen, grachten en vijverpartijen. Maar ook kregen onze gebouwen dakgoten en regentonnen. Allemaal gelegenheden waar muggen zich heel goed kunnen ontwikkelen. En laat dat nu net het lievelingsvoedsel van dwergvleermuizen zijn. Huizenbezitters die een kolonie in huis hebben merken dat goed. Ze hebben weinig last van muggen. Heel fijn als je ’s avonds op het terras zit of met een open raam slaapt.
Wij mogen dus heel blij zijn dat de dwergvleermuis met ons wil samenleven.

Tekst, foto en video: Jan Mager

Juli: De grote keizerlibel, Anax imperator

Het is zomer, juli. De grote libellen sluipen uit. Als eerste de grote keizerlibel, met een lijflengte van 8 en een spanwijdte van 10 centimeter de grootste libel van ons land. Kijk in de Oude Kene of boven de vijvers in het Steenbergerpark. Daar patrouilleert de keizer, Anax imperator, in zijn keizerrijk. Fel verdedigt hij zijn territorium tegen indringers en zorgt goed voor zijn vrouwtje. Het mannetje is hemelsblauw, het vrouwtje geelgroen. Ze jagen op insecten en kleine libellen zoals waterjuffers. Paringen volgen. Het vrouwtje zet haar eitjes af op plantenstengels onder water. Dan is ze mooi te zien. Ze zit op de bladeren van drijvend fonteinkruid en steekt haar achterlichaam in het water, tastend naar een plantenstengel. Boven haar patouilleert het mannetje om te voorkomen dat andere mannetjes met haar paren. Een nieuwsgierige oeverlibel wordt hardhandig verjaagd. Uit de eitjes komen larven die twee tot drie jaar onder water leven. Evenals de volwassen libel zijn de larven ware rovers. De volgroeide larve klimt in juli langs een plantenstengel omhoog, breekt aan de rugzijde open en de verse libel sluipt uit. Het hele proces van paring, ei-afzet, larvestadium en uitsluipen van een libel is in de insectenwereld uniek.
 

IVN Hoogeveen Hero Moorlag grote keizer

Juni: Het schrijvertje, Cyrinus natator

Het staalblauwe schrijvertje is familie van de kevers die leven in en op het water. De schrijvertjes zijn de enige kevertjes die snel kunnen zwemmen op het wateroppervlak. Ze kunnen ook heel goed vliegen. De familie gyrinidae is een betrekkelijke kleine keverfamilie van ongeveer 400 soorten. In Europa komen tien soorten voor. Schrijvertjes komen voor in groepen en zwemmen in boogjes op het water. Schrijvertjes gebruiken voor het zwemmen het tweede en derde paar poten. Die zijn afgeplat en bedekt met haren. De langere voorpoten zijn voor grijpen ingericht. De samengestelde ogen zijn in tweeën gedeeld, zodat aan beide zijden van de kop één helft van het oog zich onder water bevindt en de andere helft erboven. De kevertjes zijn zeer snel en kunnen vlug onder water duiken om zich te verstoppen. Ze nemen dan altijd een luchtbelletje mee aan de achterlijfspunt als luchtvoorraad. Ze zijn met de hand bijna niet te vangen. Krijgt je ze toch te pakken, dan scheiden zij een vloeistof af die bijzonder onaangenaam van smaak is. Bij verstoring zoeken schrijvertjes hun heil in de diepte. De schrijvertjes eten alles wat op het water terecht komt zoals muggen en muggenlarven maar eten ook plantaardig voedsel op en onder water. De schrijvertjes drijven niet op de oppervlaktefilm van het water, zoals bijvoorbeeld een schaatsenrijder. De glanzend staalblauwe bovenzijde is waterafstotend en blijft droog, de onderzijde en poten worden wel nat. De antennen worden precies in de oppervlaktefilm van het water gehouden. Er wordt gedacht dat de kevertjes hiermee veranderingen in de kromming van de waterspiegel kunnen registreren. Ondanks de grote aantallen weten ze elkaar hierdoor feilloos te ontwijken. Rondom elk kevertje is een klein kuiltje in de waterfilm, terwijl de kevertjes bij het zwemmen een miniatuur boeggolfje voor zich uit stuwen. Bij de zwemslag naar achteren gaan de stijve haren wijduit zodat ze met kracht vooruit worden gestuwd en met de zwemslag naar voren worden de haren als een waaier samengevouwen.

De voortplanting vindt plaats in het voorjaar en de paring vindt plaats in het water, op het wateroppervlak. De eitjes worden door de wijfjes in het voorjaar op ondergedoken waterplanten afgezet. Al snel komen de larven tevoorschijn. Ze groeien snel en kunnen ruim een centimeter groot worden. Tegen eind juli klimmen volwassen larven naar boven op uitstekende oeverplanten en spinnen zich in tot cocon. Ongeveer een maand later komen de volwassen kevers tevoorschijn. Schrijvertjes overwinteren als volwassen dieren. Er zijn niet zoveel insecten die zich in alle drie de leefmilieus thuis voelen. In het water, op het water en in de lucht.  De biotoop waar de schrijvertjes in leven zijn divers als het water maar schoon is en niet te snel stroomt. Vennen en schone sloten met veel vegetatie zijn ideaal. Water waar kwel uit de bodem komt en een olieachtig laagje op het water drijft daar komen geen schrijvertjes voor. Er zijn wel soorten die in snelstromend water leven, maar die zijn moeilijker te vinden.

Dus ga er eens op uit op met een mooie dag met zon naar een schone sloot en kijk naar de kevertjes die op het water schrijven.

Andere namen voor schrijvertjes zijn draaikevers, draaikevertjes, draaitorren en tuimelkever.

IVN Hoogeveen Hero Moorlag schrijvertjes

Gedicht van Guido Gezelle (1830-1899):

O Krinklende winklende waterding
    met ‘t zwarte kabotseken aan,
wat zien ik toch geren uw kopke flink
    al schrijven op ‘t waterke gaan!
Gij leeft en gij roert en gij loopt zo snel,
    al zie ‘k u noch arrem noch been;
gij wendt en gij weet uwen weg zo wel,
    al zie ‘k u geen ooge, geen één.
Wat waart, of wat zijt, of wat zult gij zijn?
    Verklaar het en zeg het mij, toe!
Wat zijt gij toch, blinkende knopke fijn,
    dat nimmer van schrijven zijt moe?
Gij loopt over ‘t spegelend water klaar,
    en ‘t water niet meer en verroert
dan of het een gladdige windtje waar,
    dat stille over ‘t waterke voert.
o Schrijverkes, schrijverkes, zegt mij dan, -
    met twintigen zijt gij en meer,
en is er geen een die ‘t mij zeggen kan: -
    Wat schrijft en wat schrijft gij zo zeer?
Gij schrijft, en ‘t en staat in het water niet,
    gij schrijft, en ‘t is uit en ‘t is weg;
geen christen en weet er wat dat bediedt:
    och, schrijverke, zeg het mij, zeg!

Zijn ‘t visselkes daar ge van schrijven moet?
    Zijn ‘t kruidekes daar ge van schrijft?
Zijn ‘t keikes of bladtjes of blomkes zoet,
    of ‘t water, waarop dat ge drijft?
Zijn ‘t vogelkes, kwietlende klachtgepiep,
    of is ‘et het blauwe gewelf,
dat onder en boven u blinkt, zoo diep,
    of is het u, schrijverken zelf?
En t krinklende winklende waterding,
    met ‘t zwarte kapoteken aan,
het stelde en het rechtte zijne oorkes flink,
    en ‘t bleef daar een stondeke staan:
"Wij schrijven," zoo sprak het, "al krinklen af
    het gene onze Meester, weleer,
ons makend en leerend, te schrijven gaf,
    één lesse, niet min nochte meer;
wij schrijven, en kunt gij die lesse toch
    niet lezen, en zijt gij zo bot?
Wij schrijven, herschrijven en schrijven nog,
    den heiligen Name van God!"

Toelichting:

  • Gyrinus natans: draaikever, een soort watertor
  • winklende: scherpe bochten beschrijvend
  • kabotseken: mutsje
  • spegelend: spiegelend
  • zo zeer: zo rap
  • kwietelen: kwelen
  • kapoteken: manteltje

Tekst en foto: Hero Moorlag