Aandacht voor biodiversiteit tijdens publiekswandeling

Wandelexcursie Aalsterheide en Achtereinds Laag in de Week van de Biodiversiteit 2026

In de Week van de Biodiversiteit vragen natuurorganisaties extra aandacht voor de soortenrijkdom aan planten en dieren. Die extra aandacht heeft natuurlijk een reden. 45% van de Nederlandse soorten wordt bedreigd en dreigt te verdwijnen.
Vorig jaar richtte de werkgroep Biodiversiteitsherstel zich in deze actieweek op basisschoolleerlingen en hun ouders met het aanbieden aan alle basisscholen in Valkenswaard en Waalre van het Natuurboek Soortenschat, Kindercanon van de Lage Landen van Geert-Jan Roebers. Dit jaar staat de wandeling Aalsterheide en Achtereinds Laag in het teken van het biodiversiteitsweek.

Onderlinge relaties

Biodiversiteit gaat over soortenrijkdom, verscheidenheid aan erfelijke eigenschappen en ecosystemen. Biodiversiteit gaat ook over de onderlinge relaties tussen soorten. Soorten hebben elkaar nodig om te overleven. De een kan voedselbron zijn voor de ander. Er kan ook sprake zijn van een symbiotische relatie. Eén soort heeft daarbij sowieso voordeel van de relatie en soms beide. Maar hoe maak je die relaties aanschouwelijk? Tijdens de wandeltocht diende zich een aantal mogelijkheden aan om het in verhalende zin voorstelbaar te maken.

Aanschouwelijk maken

De klit, het jakobskruiskruid, het boerenwormkruid en de stinkzwam hebben elk hun eigen verhaal. Op de route van de wandeling komen we ze tegen.

Met zijn grote bladeren is de grote klit een opvallende verschijning. Wild mijdt de plant vanwege het onsmakelijke blad. Tegen de tijd dat de stekelige vruchten rijp zijn veranderen de bladeren van smaak en komen dieren zoals reeën er graag van eten. De kans dat de ronde zaadomwindsels met zaden aan de vacht blijven hangen is dan groot. Meeliftend in de dierenvacht zullen de zaden elders worden afgezet en kunnen ontkiemen. De plant beschermt zich op een slimme manier totdat de vruchten rijp zijn. Net zo vernuftig weet de plant dieren te verleiden als de tijd er rijp voor is en de zaden klaar zijn voor verspreiding.

Het voor veel zoogdieren giftige jakobskruiskruid zorgt ervoor dat de plant volledig beschikbaar is als voedselbron en waardplant voor vele insecten. De zebrarups van de jakobsvlinder eet probleemloos van de plant en wordt zelf giftig voor zijn natuurlijke vijanden. Een slimme verdedigingsstrategie van plant en rups om zich belagers van het lijf te houden.

Grote grazers met buikklachten die door parasieten worden veroorzaakt, genezen met het eten van boerenwormkruid. Het kruid bevat een effectieve stof (thujon) die parasitaire wormen bestrijdt in het maagdarmkanaal van de grazers. Bijzonder dat de dieren de medicinale werking kennen.

Het zijn allemaal voorbeelden van onderlinge relaties tussen soorten. Met het verdwijnen van de ene soort heeft dat gevolgen voor de andere. Soms zijn relaties zo innig dat een soort niet kan voortbestaan zonder de ander (Bron: Jeroen Helmer, Wildernis in eigen land, Lemniscaat, 2024).

Omgevingsbioom

De stinkzwam verraadt zijn aanwezigheid met een onaangename geur van rottend vlees. De vlieg op de paddenstoelenhoed, aangetrokken door de stank, schiet weg als wij naderen en verspreidt de paddenstoelsporen voor nieuw nageslacht van de zwam. Met zijn schimmeldraden bewerkt de zwam de boomstam die voor ons op de grond ligt. De schimmel maakt de dode boomstam doordringbaar en eetbaar voor kevers en torren. Ook bacteriën krijgen nu vat op de stam die uiteindelijk uiteenvalt in anorganisch materiaal dat opneembaar is voor planten.
De bacteriën en schimmels zijn de micro-organismen die het omgevingsbioom vormen. Het is onzichtbaar maar overal aanwezig: in de bodem, op de planten, in de lucht. Het zorgt ervoor dat planten voedingsstoffen kunnen opnemen en biedt bescherming tegen ziekten. Er zijn ook ziekmakende bacteriën, virussen en schimmels onder de micro-organismen waar planten zich tegen willen beschermen.

Wij dragen ook een microbiële diversiteit met ons mee, ons microbioom. Het is aanwezig op onze huid en in onze darmen. Het omgevingsbioom in de natuur bestaat uit bacteriële stammen die ook in onze darmen te vinden zijn. Het darm-microbioom regelt onze spijsvertering en haalt voedingsstoffen uit ons voedsel. Ze houdt ook verband met de werking van ons immuunsysteem. Bij afname van biodiversiteit komt ook onze microbioom onder druk te staan met nadelige gevolgen voor onze gezondheid (Bron: Kathy Willis, Groene zintuigen. Waarom je gezonder, gelukkiger en langer leeft met natuur om je heen. Balans. 2024).

Achtereinds Laag

In Achtereinds Laag kun je niet heen om de oeverzwaluwen die dit jaar voor het derde jaar op een rij vanuit de Sahel de zwaluwwand weten te vinden. Nabij de zwaluwwand heeft ook een ooievaars-paar een broedplaats gevonden. Vanaf de uitkijkheuvel hebben we een prachtig zicht op de nestgaten en de in- en uitvliegende zwaluwen.
De IVN Natuurwerkgroep Waalre zet zich jaarlijks in om de oude nesten te ruimen en schoon zand in de nestgaten aan te brengen. De oude nesten zouden zonder deze ingreep niet opnieuw worden gebruikt door de zwaluwen. De kans op ziekten door parasieten is te groot. Deze zijn in de oude nesten aanwezig, op achtergebleven organisch materiaal. De mens biedt de natuur hier de helpende hand.
We zagen ook de schadelijke gevolgen van stikstofdepostie en droogte in het naastgelegen bos. Hier ligt nog een enorme opgave voor een helpende hand van onze samenleving.

Beleef de natuur

Het is een greep uit de vele thema’s tijdens deze excursie die in het teken stond van de Internationale Week van de Biodiversiteit. Voor het eerst een IVN-wandeling op een woensdagochtend. Deelnemers moesten zich voor deelname inschrijven via de IVN-site. Er was sprake van een zeer goede opkomst om de natuur te beleven. Henk Greijmans en Walter van de Pas waren ook als gids aanwezig. De excursie werd afgesloten met het advies regelmatig tijd in de natuur door te brengen.

Deze excursie kwam tot stand met kennis en ervaring van de werkgroep Publiekswandelingen en de werkgroep Biodiversiteitsherstel.