Valkenswaard-Waalre
Vogels
maandag16sep2019

Vogels dichtbij: Grote gele kwikstaart

Motacilla cinerea (Linnaeus 1758)

De Grote Gele Kwikstaart is sinds het einde van de 19e eeuw vanuit het Midden-Europese berg- en heuvellandschap, naar het laagland van Noordwest-Europa gekomen en dus ook naar Nederland.
Lengte 17-20 cm, spanwijdte 25-27 cm en gewicht 15-22 gr. Te herkennen aan, zijn in vergelijking met de Witte en Gele Kwikstaart langste staart, zwart met wit aan de zijkanten. De soort dankt zijn naam aan het continue op- en neer bewegen van de staart en het gehele achterlichaam. Nederlandse volksnamen zijn o.a.: Bergkwikstaart (Groningen). Om onderscheid aan te geven met soortgenoten tijdens de najaarstrek worden de hier broedende vogels Lente Kwikstaart genoemd. In Friesland kregen ze de naam Winterwipsturt.
De poten zijn de kortste, in vergelijk met de andere twee soorten en zijn donker geelbruin tot licht hoornkleurig. De klauwen donkerbruin. Bij de andere twee kwikstaarten zijn ze zwart (zie foto's hieronder).

drie soorten kwikstaartenLinks: Witte kwikstaart; midden: Gele kwikstaart; rechts: Grote gele kwikstaart.

In alle kleden hebben ze een heldergele anaalstreek en geelgroene stuit. De grijze mantel contrasteert met de zwarte vleugels en de elleboogspennen hebben (geel)witte randen. De wenkbrauwstreep loopt ver door naar achteren en is net als de mondstreep, helder wit. In de vlucht zie je een duidelijke witte streep op de donkere ondervleugel. In de zomer heeft een volwassen mannetje een zwarte kin/keel en is de borst en het centrale deel van de buik diep-geel. Bij vrouwtjes is de kin/keel gemêleerd-zwart en is de romp vaag-geel.
De baltszang, vaak vanaf een verhoogde zangpost, is een langere strofe met rollertjes, dalende fluittonen en herhaalde motiefjes, psipsipsi-tjirrr-tsjtsjitjsi-pshurrr.

Het voedsel bestaat o.a. uit kleine ongewervelde dieren die in of bij het water leven, zoals insecten, spinnen, vlokreeftjes en kleine slakjes. Van de insecten worden vooral vliegen, muggen, kokerjuffers, haften, steenvliegen en kevers gegeten.

typisch foerageergedrag grote gele kwikstaartTypisch foerageergedrag, insecten en larven zoekend langs de oever van een beek.

Grote Gele Kwikstaarten broeden in bijna heel Europa, maar beperkt in Scandinavië (zie kaart 1). De biotoop waarin ze leven en broeden is in de buurt van snelstromende beekjes en ondiepe rivieren, bij ons met name in het oostelijke deel van het land. Ze leggen vanaf eind maart tot half juli meestal 4-6 eieren, zelden 3-7 en hebben twee legsels per jaar. Als holenbroeders nestelen ze in een nis in een muur, onder een brug, bij boomwortels in oevers of in speciale nestkasten. Broedduur 11-14 dagen. De jongen worden na het uitvliegen door de man verzorgd, terwijl het vrouwtje zich bezig gaat houden met het tweede broedsel. Hoewel vrij schaars kun je ze treffen langs riviertjes als de Keersop, de Dommel en de Tongelreep. Dus bijvoorbeeld bij de Volmolen, de Dommelsche en Venbergse watermolen. Het aantal broedparen wordt geschat op 220-360 (zie kaart 2).

broedgebied grote gele kwikstaartLinks: kaart 1, Europa, Afrika: lichtgroen broedgebied - donkergroen gehele jaar aanwezig - blauw overwintering;
rechts: kaart 2, broeddichtheid in Nederland, 2013-2015.

Broedvogels uit noordelijke streken trekken weg naar delen van Frankrijk en Spanje. Een aantal, 500-1000, blijft verdeeld over ons land overwinteren (zie kaart 3). Ze leven dan ook meer in het Randstedelijke gebied en foerageren vaak op grinddaken met waterplasjes erop.

grote gele kwikstaart verspreiding winterLinks: Grote gele kwikstaart; rechts: kaart 3, aanwezigheid Grote gele kwikstaart in de winter, 2013-2015.

De Najaarstrek in en over Nederland duurt ongeveer van eind augustus tot eind oktober. Als ze terugkomen kan dat in februari al beginnen en tot eind april duren. Ze trekken alleen of in kleine groepjes. Hun vlucht is daarbij sierlijk en diep golvend. Ze laten dan een herhaalde, luide, scherpe metalige Tzizi klank als trekroep horen.

Dus kijk en luister goed, het is zeker de moeite waard!

Bronnen

  • Alle vogels van Europa, F. Jiguet en A. Audevard, 1e druk 2016 pag. 283.
  • ANWB Vogelgids van Europa. Zesde druk 2016, pag. 270 – 271.
  • Handbuch der Vögel Mitteleuropas Band 10/2, Urs N Glutz von Blotzheim en Kurt M Bauer pag. 836-872.
  • Site van de vogelbescherming, www.vogelbescherming.nl/ontdek-vogels/kennis-over-vogels/vogelgids/vogel/grote-gele-kwikstaart.
  • SOVON Vogelatlas, 2018 Kosmos Uitgeverij, pag. 532 en 533.
  • Veldgids vogelzang, KNVV Uitgeverij, 1e druk 2017, pag. 239.
  • Veldgids Vogeltrek, KNNV Uitgeverij, 1e druk 2019, pag. 224 en 225.
  • Advanced bird ID guide, the Western Palearctic, Nils van Duivendijk, New Holland Publishers, reprint 2011, pag. 256.
  • Tekening foerageergedrag uit Handbuch der Vögel Band 10/2 pag. 862, Abb. 135. Typische Bewegungsabläufe der Bergstelze M. cinerea beim Nahrungs-erwerb am Boden und am Wasser (F. WEICK nach eigenen Feldskizzen).
  • Kaart 1: Veldgids Vogeltrek, KNVV Uitgeverij, 1e druk 2019, pag. 224.
  • Kaart 2 en 3: SOVON Vogelatlas www.vogelatlas.nl/atlas/soorten/soort/10190.
  • Foto's: Maarten-Jan van den Braak.

Review en aanvullingen: Wil de Veer en Toon ter Huurne.

Meer Vogels dichtbij