Valkenswaard-Waalre
Klimaat
dinsdag01nov2022

Terugkomdag cursisten 'Excursieleider in de natuur'

Op 8 oktober hebben 19 cursisten die geslaagd zijn voor de cursus 'Excursieleider in de natuur' een bezoek aan een boerderij gebracht. Dit was georganiseerd door IVN Valkenswaard-Waalre.
Leidraad: grote zorgen over klimaat, milieu, drinkwater en resistentie tegen antibiotica.

Klimaatverandering

In vergelijking met andere landen is het in Nederland zeer slecht gesteld met het milieu door de enorme uitstoot van stikstof/ammoniak, fijnstof en CO2 in de lucht en op de bodem. Het uitspoelen van kunstmest, achterblijven van een teveel aan meststoffen, bestrijdingsmiddelen en het overmatig gebruik van antibiotica bij boerderijdieren zijn zorgen waar de hele wereld mee kampt, maar zeker in Nederland is het probleem groot. De natuur gaat hard achteruit, wat inhoudt dat de biodiversiteit, zoals vogels, insecten en planten hun noodzakelijke leefgebied kwijtraken. Deze uitstoot is afkomstig van bedrijven, vlieg- en wegverkeer, de ernstig vervuilende scheepvaart, de intensieve landbouw, kolencentrales, maar ook ons gedrag door de hoeveelheid kolen, gas en andere fossiele brandstoffen die we verbruiken. Door het gebruik van “gewasbeschermers” (bestrijdingsmiddelen/gif) en het onnodig grote gebruik van antibiotica is de grondwaterkwaliteit een bedreiging voor de volksgezondheid geworden. Hierdoor komt het drinkwater en daardoor onze gezondheid in gevaar. Het bovenmatige gebruik van antibiotica verhoogt het risico op het ontstaan van antibioticaresistentie. Met name in de veeteelt worden veel te veel antibiotica gebruikt waardoor bacteriën gaan muteren en resistent worden tegen antibiotica. Meer dan een miljoen mensen sterven wereldwijd elk jaar aan infecties veroorzaakt door bacteriën die resistent zijn tegen antibiotica.

terugkomdag excursieleider 1Intussen worden er op de wereld massaal bomen gekapt om er planten te laten groeien om de boerderijdieren in Nederland te voeden. Er wordt nu meer CO2 uitgestoten dan er opgenomen wordt. Dat is een catastrofe voor veel mensen wereldwijd die te maken krijgen met hele snelle klimaatverandering zoals droogte, overstromingen en hongersnood.

Onontkoombare transitie naar een vitaal landelijk gebied

Kringlooplandbouw als basis voor een duurzame en sterke (agrifood)sector

Ons land staat voor ingrijpende opgaven als het gaat om het verbeteren van onze natuur, klimaat en waterkwaliteit. De indicatieve stikstofreductiedoelen vragen per gebied zo snel mogelijk actie van de sectoren industrie, bouw, mobiliteit en landbouw. Met name de opgave voor de landbouw is groot. Hiervoor is nodig dat agrarische ondernemers versneld de transitie doormaken naar kringlooplandbouw in 2030. Daarbij dienen de land- en tuinbouw gericht ondersteund te worden zodat zij deze noodzakelijke verandering door kunnen maken om daar sterker uit te komen. De ministers van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit en voor Natuur en Stikstof onderschrijven dit. Niet alles kan meer overal. Ondernemers en projecten – of het nu gaat om industrie, bouw, mobiliteit of landbouw – moeten ervoor zorgen dat hun activiteiten passen binnen de draagkracht van het gebied. Dit vraagt om een andere manier van ondernemen en leidt tot grote veranderingen in het landelijk gebied en veel impact voor betrokken partijen. Door reductiemaatregelen voor stikstof in een gebiedsgerichte aanpak slim te combineren met andere reductiemaatregelen om klimaat, bodem en waterkwaliteit te verbeteren, herstelt de natuur, komt vergunningverlening voor ondernemers en bouwprojecten weer op gang en kunnen PAS-melders een vergunning krijgen.

Richtlijnen

De CO2-uitstoot moet flink omlaag en ook de agrarische sector staat daarbij zeer in de schijnwerpers, dat kan niemand zijn ontgaan. Daarbij komt nog de lozing van nitraat en fosfaat dat slecht is voor de conditie van de bossen. In megastallen zorgen ziektes (ondanks hoog gebruik van antibiotica) voor mega-ontruimingen. Er zijn richtlijnen: in de Nitraatlichtlijn staat o.a. dat de bodem hersteld moet worden en dat er na drie jaar oogsten een jaar vanggewassen, zoals groenbemesters, moeten komen. Hierdoor wordt minder kunstmest gebruikt en dat is weer goed voor de waterkwaliteit. In 2030 moet het methaan met 30% verminderd zijn. Uiterlijk 2027 moeten we gaan voldoen aan de kaderrichtlijn water.

Nu zijn er te weinig planten en diertjes in de sloten en vennetjes en dat zegt iets over de kwaliteit van ons water.

Er zijn ook biologische of natuur-inclusieve boeren die een voorbeeld zijn van een ecologisch verantwoord boerenbedrijf. Het leek ons als nieuwe IVN-gidsen een goed plan om een dergelijk boerenbedrijf te bezoeken en te zien en ervaren hoe het er bij hen aan toe gaat en waar deze boeren tegenaan lopen.

Een kleinschalig agrarisch verhaal

Na het afsluiten van onze training “begeleiders van een natuurwandeling” via het IVN De Kempen pakten de leden van het IVN Valkenswaard-Waalre het onderwerp landbouw op voor de eerste terugkomdag. Op 8 oktober 2022 bezochten we boerenbedrijf de Rottein aan de Mosbroekseweg in Waalre.

terugkomdag excursieleider 2Eigenaar Peter ontving ons in het deel van zijn bedrijf waar hij een agrarische kinderopvang runt. Een mooie splinternieuw ingerichte locatie. Hier worden dagelijks kinderen opgevangen waarbij ze zowel binnen kunnen zijn als buiten kunnen spelen. De vrouw van Peter, Remy, werkte in het onderwijs waardoor kinderopvang een voor de hand liggende keuze bleek. Omdat dit bedrijf er een andere vaste bron van inkomsten (kinderopvang) bij heeft kan dit bedrijf zo klein zijn wat betreft het aantal koeien. Met veel plezier genieten de kinderen van de koeien, maar ook van een pony, schaap, geit, honden en katten en ze spelen veel buiten. Computers en schermpjes worden hier niet gebruikt. De huidige tuin wordt nog uitgebreid, zodat kinderen nog meer buitenruimte hebben. Een leuke activiteit is bijvoorbeeld de nationale Modderdag in juni waarop de kinderen vies worden als een varken. De ouders vinden het prachtig. Er worden ook o.a. in samenwerking met IVN activiteiten georganiseerd voor kinderen buiten het kinderdagverblijf om.

terugkomdag excursieleider 3Het is een klein agrarisch bedrijf met een stal voor 55 koeien en er is veel kruidenrijk grasland. De koeien gaan op eigen gelegenheid de stal in en worden automatisch gemolken. Ze kunnen in de stal op schoon zand liggen, waardoor het aantal parasieten en ontstekingen veel minder is en er heel weinig antibiotica hoeven worden toegepast.

Wat ooit een gemengd klein bedrijf was is nu een hedendaagse combinatie van een klein agrarisch bedrijf met een maatschappelijke functie.

Van adviseur naar klein bedrijf

Jaren geleden was Peter adviseur in de agrarische sector en vanuit die functie heeft hij heel veel bedrijven van binnenuit gezien. In een boerenbedrijf is heel veel kennis nodig: wat is het beste voor de bodem? Hoe kan je er met zorg voor de natuur toch nog rendement uit halen? Zonder advisering kom je er niet uit. De adviseringswereld is echter nog erg gericht op traditie en de focus vanuit de handel daarbij is dominant; branches zijn bang om hun omzet te verliezen. Er zijn wel adviseurs die vooral gericht zijn op biologische landbouw, maar dat is nog een uitzondering. Een landbouwer krijgt niet altijd goede adviezen en de praktijk van alle dag is weerbarstig. Hij en zijn vrouw Remy maakten de stap om zelf een klein agrarisch bedrijf te gaan runnen. Daarvoor waren veel aanpassingen nodig. Met 55 koeien heb je een klein bedrijf. Door een kavelruil in 2019 kreeg het bedrijf ruimte om de koeien naar buiten te laten gaan. Onderdeel van de onderhandelingen met de gemeente was dat ze een inrichtingsplan moesten laten maken. Het resultaat is nu zichtbaar door onder andere een mooie lindenlaan, een paddenpoel, en een picknicktafel. Momenteel gaat de meeste subsidie nog naar grote bedrijven, maar daarin komt verandering als ook kleine bedrijven zogenaamde groene en blauwe diensten leveren.

Natuur-inclusief

Peter typeert zijn bedrijf nu als natuur-inclusief. Door het gebruik van grasklaver levert hij weinig stikstof. Een natuur-inclusief bedrijf geeft een slecht verdienmodel. Wat er ook wordt gedaan om met de natuur mee te werken, er komt geen meerprijs bovenop de melk. Een natuur-inclusief bedrijf is wel een tussenstap naar biologisch, maar natuur-inclusief wordt niet beloond. De grote supermarkten onderhandelen in Europees verband voor de laagste prijs en de consument wil wel meer betalen voor biologisch maar niet voor natuur-inclusief. De consument weet niet wat er met de melk is gebeurd. Er zijn heel veel verschillende keurmerken die aan niet-biologische melk hangen. Dit bedrijf werkt met zogenaamde Vlog melk waarbij geen voer van gentechnologie wordt gebruikt. In Nederland wordt hier minder aan gehecht dan in Duitsland. Hier onderscheidt men in de winkel naast biologisch bijv. weidegangmelk en planetproofmelk. Peter vertelt dat biologische melk produceren op zandgrond lastig is. Je hebt meer grond nodig om rendement te halen. Daarbij komt dat gangbare akkerbedrijven meer bieden voor de grondprijs. De gronden die de gemeente verpacht gaan helaas via jaarlijkse contracten. Daardoor is het moeilijk om hier goed aan bodemontwikkeling te doen, want dat realiseer je niet in een jaar. Jaarcontracten zorgen er niet voor dat boeren gestimuleerd worden om de bodem goed achter te laten. Bij de andere gronden lukt dat beter. Kenmerkend voor hun bedrijf is de beperking van kunstmest en chemische middelen. Stapsgewijs wordt toegewerkt naar een gezonde bodem. Het is een hele uitdaging om de graslanden schoon te houden van Jakobskruiskruid en distels. Koeien die dit eten worden ziek.

Ondanks de droogte wordt er niet beregend en dat is echt een probleem gebleken in de afgelopen zomer. Zo groeide er door de droogte in zijn kruidenrijk grasland heel veel smalle weegbree en die levert geen voedingswaarde voor de koeien.

Fijn dat we de vragen vanuit een agrarisch bedrijf zo goed toegelicht kregen. Brabants Landschap gaf ons vervolgens veel tips om het erf, het weiland en akkerland aantrekkelijk te laten zijn voor vogels. Op de site van Brabants Landschap staat daar veel informatie over.

Henk Greijmans