Bijna 25 jaar Vlindertuin Waalre – Op jacht naar 2500 soorten

door Hans Melissen – Vlindertuin Waalre (algo2@live.nl)

Wat ooit in 2003 op de oude gemeentewerf begon met bezielende inspiratie van Laura Minderhoud en sponsoring van de Rabobank is inmiddels uitgegroeid tot een geliefde groene oase: de IVN Vlindertuin Waalre. Dankzij een groep gedreven vrijwilligers is deze plek nu, 23 jaar later, nog steeds springlevend. Er zijn regelmatig kindermiddagen en activiteiten voor schoolkinderen, voor veel bezoekers is het een rustpunt van verwondering en inspiratie. Niet alleen is het een dagvlinder telroute voor de Vlinderstichting, maar ook nachtvlinders worden er geregeld met licht en stroop geïnventariseerd.

In 2023 bestond de tuin twintig jaar en we hadden toen het ambitieuze doel om voor het eind van dat jaar tweeduizend soorten te hebben gespot. Dat lukte net op de valreep, met 2018 soorten. Toen we vorig jaar filosofeerden over het vijfentwintigjarig bestaan in 2028, werd stoutmoedig geopperd dat we misschien wel 2.500 soorten zouden kunnen halen.

Maar was het wel realistisch om jaar op jaar honderd nieuwe soorten te verwachten? Je zou denken dat na 25 jaar bijna alles wat te zien valt inmiddels is langsgekomen. Het aantal dagvlinders stagneert bijvoorbeeld al jaren bij 27 soorten en overal hoor je dat het aantal insecten sterk afneemt. Wel zijn we inmiddels door de dalende aantallen beter gaan kijken en voortschrijdende techniek helpt zeker mee. Bij nachtvlinders sloegen we aanvankelijk de kleinere micro’s over omdat die notoir moeilijk te benoemen waren. Betere fotografie en AI helpen om steeds eenvoudiger en meer soorten betrouwbaar op naam te brengen. Ook klimaatopwarming helpt soms met gratis oprukkende soorten. Dus, hoe staat het nu met de haalbaarheid van die 2.500 soorten?

De statistieken

Al vanaf het begin werden op de Vlindertuin soorten waargenomen. Eerst alleen dagvlinders, maar al snel werd dat uitgebreid tot insecten, spinnen en uiteindelijk tot alles wat er leeft, groeit en bloeit. Waar gegevens voorheen in een Excel-spreadsheet werden bijgehouden, staat inmiddels veel op Waarneming.nl. Zo zie je in Fig. 1 de groei van het totale aantal waargenomen soorten over de afgelopen jaren in de Vlindertuin.

Fig. 1: Totaal aantal waargenomen soorten in de Vlindertuin

Het verloop van de grafiek oogt wat vreemd, ik ben bang dat dit mijn schuld is. Ik maak sinds 2003 meer foto’s in de tuin dan ik ooit uitgezocht krijg. Er liggen er nog honderdduizenden te wachten. Je ziet dat 2003 en een deel van 2004 is ingevoerd, maar dan valt het bijna stil tot in 2010. Dan komt het nachtvlinderen op stoom met meer waarnemers. Vervolgens komt er vanaf 2019 een opleving omdat ik daarna meer soorten ben gaan invoeren.

Sinds 2003 hebben 79 waarnemers maar liefst 36.252 waarnemingen ingevoerd. Het aantal waargenomen soorten varieert per waarnemer van één soort tot wel 2.015. 803 soorten werden maar één keer waargenomen en de meest waargenomen soort, de Gerimpelde spanner, een nachtvlinder, maar liefst 303 keer. De teller staat inmiddels op 2.570 soorten. Doel ruimschoots en vóór de deadline gehaald dus! Toch is daar nog wel wat op af- en bij te dingen.

2500 of niet?

Wanneer heb je nu een soort officieel waargenomen? Tsja, dat is nog niet zo eenvoudig. Het beste is dat een waarneming wordt gevalideerd door een moderator. Daar zijn er alleen helaas te weinig van om dagelijks de tienduizenden ingestuurde foto’s te verifiëren. Zo worden vogelwaarnemingen vaak niet vergezeld van een foto want dat is lastig of onmogelijk. Soms is een vogel niet eens gezien, maar alleen gehoord. Als je bijvoorbeeld een waarneming invoert en beweert dat je een extreem zeldzame Siberische Sprinkhaanzanger hebt gehoord, dat kan dit resulteren in een nieuwe soort op jouw conto. Tenzij een moderator jouw waarneming waagt te betwijfelen. Want als er ergens een Siberische Sprinkhaanzanger wordt gespot komen onmiddellijk vanuit het hele land honderden scoorlustige ornithopaten aangescheurd. Maar helaas zijn er veel soortgroepen waarvoor geen moderator actief is, dus daarvan weet je nooit zeker of de soort echt klopt. Of dat een gewone soort niet met zekerheid van foto is te onderscheiden van een zeer zeldzame soort, waardoor de waarneming alleen als verzamelsoort en niet als soort meetelt.

Ongetwijfeld zitten er tussen onze waarnemingen dus ook vergissingen. Maar in ons geval liggen er nog honderdduizenden foto’s te wachten waar ongetwijfeld nog honderden nieuwe soorten tussen zullen zitten, dus we zullen de 2.500 linksom of rechtsom wel gehaald hebben.

Zeldzaam of niet?

Waarneming.nl hanteert een classificatie in vier typen om de zeldzaamheid van een soort te scoren: Algemeen, Vrij algemeen, Zeldzaam en Zeer zeldzaam. Van onze 2.570 soorten zijn er 1.339 algemeen, 1.019 vrij algemeen, 176 zeldzaam en 36 zeer zeldzaam.

Fig. 2: Mexicaanse zwartsteel, augustus 2013

In 2013 zag ik op de Guldenroede een vrij grote zwarte wesp (zie Fig. 2) die ik eerst niet thuis kon brengen. Een Mexicaanse zwartsteel naar bleek, een zeer zeldzame exoot waargenomen sinds 2010. Mijn waarneming was dus niet de eerste in Nederland, maar wel de eerste op waarneming.nl en de tweede kwam daar pas in 2017. Ik heb zo’n wesp daarna nooit meer gezien, tot ik er dit jaar weer een tegen kwam! Ondertussen heeft deze soort zich gevestigd in Nederland. Er zijn inmiddels 2.737 waarnemingen en de zeldzaamheid is afgeschaald van zeer zeldzaam naar vrij algemeen. Zo zie je hoe relatief en variabel zeldzaamheid kan zijn.

Drie bijzonder(e) verweven soorten

Onder de soorten die we inmiddels hebben waargenomen zijn er tientallen met een bijzonder verhaal. Sommige zijn heel mooi met elkaar verweven. Zo’n twintig jaar geleden heb ik, niet gehinderd door enige morele of ecologische wroeging, voor onze tuin wat zaadjes meegenomen uit het natuurgebied Koningssteen bij Thorn in Limburg. Rineke Koenders heeft die met veel liefde opgekweekt en sindsdien bloeien er elk jaar mooie gele bloempjes van Heelblaadjes (Pulicaria dysenterica) rond de vijver (zie Fig. 3). De naam komt uit de volksgeneeskunde omdat er geneeskrachtige (“helende”) werking werd verondersteld bij wondjes, huidproblemen en dysenterie. Verder werden gedroogde blaadjes verbrand om hinderlijke insecten en vlooien (pulex = vlo) te verjagen. De meervoudsvorm is niet ongebruikelijk voor kruiden uit de traditionele geneeskunde, omdat bosjes werden gebruikt voor het maken van aftreksels. Taxonomisch en grammaticaal gezien niet echt handig omdat je het over een plantje in enkelvoud wilt hebben, dus “het Heelblaadje” en niet het of een Heelblaadjes (of zoiets). Dit laat maar weer zien hoe je simpele dingen moeilijk kunt maken!

Fig. 3: Heelblaadjes bij de vijver	Fig. 4: Heelblaadjesboorvlieg, vrouwtje

Toch bleef er onderbewust een onbestemd gevoel knagen dat ik hiermee een Limburgse exoot in het Brabantse had geïntroduceerd. Ten onrechte bleek gelukkig achteraf, want vorig jaar zag ik op de Heelblaadjes een onooglijk klein maar fraai vliegje met de naam Heelblaadjesboorvlieg (zie Fig. 4). Deze boorvlieg hoort vrij specifiek bij Heelblaadjes en geeft aan dat beide soorten wel in Brabant thuishoren. De ontmoeting en paring van de vliegjes vindt rond de plant plaats en eitjes worden met een legboor diep tussen de bloemhoofdjes geplaatst. Na uitsluipen voeden de larven zich met de plant, die daardoor abnormaal weefsel gaat vormen en er ontstaat een gal. De larve leeft veilig en weldoorvoed in deze gal en verschijnt uiteindelijk als volwassen boorvlieg.

Fig. 5: Torymoides kiesenwetteri, vrouwtje	Fig. 6: Torymoides kiesenwetteri, vrouwtjes

Dat wil zeggen, als het aan het boorvliegje ligt. Maar er kunnen kapers op de kust zijn. Neem bijvoorbeeld Torymoides kiesenwetteri (Fig. 5 en 6). Ondanks de indrukwekkend ogende naam is dit een ielepiepklein wespje van nog geen 2 mm dat parasiteert op de gal van de Heelblaadjesboorvlieg. Het vrouwtje heeft een enorme, duizenden micrometers lange legboor waarmee ze diep tussen de bloemhoofdjes tot in de gal kan prikken die in de bloem verstopt zit. Het is al onvoorstelbaar dat zo’n klein wespje die gal weet te vinden. Maar stel je voor dat je zo’n larve bent en veilig in je gal zit te dutten, totdat je ineens wakker schikt van het knarsen en piepen van een legboor! En je kunt geen kant op! Een horrorscenario toch? Maar gelukkig zijn wij geen Heelbladjesboorvlieglarven en kunnen wij ook de schoonheid van dit prachtige voorbeeld van een gespecialiseerde voedselketen appreciëren. Toch?

Van Heelblaadjes zijn er 44.831 waarnemingen, de Heelblaadjesboorvlieg heeft er 1.866 maar de Torymoides kiesenwetteri slechts 4! Extreem zeldzaam dus? Nee hoor, hij staat gewoon op “algemeen”. Nu betekent dat niet dat hij algemeen ís, maar dat het niet bekend is, dus algemeen by default. Misschien zou de classificatie “onbekend” moeten zijn. Hij kan namelijk best algemeen zijn, maar nauwelijks waargenomen worden omdat zo’n klein wespje makkelijk over het hoofd wordt gezien, of omdat waarnemers denken: laat maar zitten, daar ga ik niet uitkomen! Waarschijnlijk is dat ook zo, want het AI-orakel van Waarneming.nl heeft dan te weinig gevalideerde foto’s om op getraind te worden, waardoor op naam brengen bij voorbaat hopeloos is.

Tot slot

Ben je na het lezen enthousiast geworden? Kom dan eens kijken en genieten op de Vlindertuin. Maar wees niet teleurgesteld als je niet meteen de prachtigste waarnemingen thuisbrengt. Want dat vergt geduld. Heel veel geduld zelfs. En mooi weer. Liefst zon. Maar ook niet teveel. En niet teveel wind. Geen regen. En geluk. Veel geluk zelfs. En goede ogen. En een vaste hand. En snel kunnen reageren. Maar niet té snel. En geen fel gekleurde kleren aan. En, en …

En als je toevallig veel tijd hebt en uitzoeken van foto’s is je passie, neem dan contact op want er liggen nog duizenden uitdagingen te wachten!