Trekgatenweg
Trekgaten, een verborgen verhaal onder de rook van Hoogeveen
Op de plek waar nu de woonwijken Krakeel, Hoogeveen-Zuid en Wolfsbos liggen, lag tot ver in de vorige eeuw een weidegebied, doorsneden door talloze wijken en sloten, met hier en daar een bosje. Een landschap dat door woningbouw, industrie en ruilverkaveling tegenwoordig amper meer voorkomt. Direct onder de rook van Hoogeveen ligt echter nog steeds een prachtig landelijk gebied met grote cultuurhistorische en ecologische waarde dat er bijna nog steeds zo uitziet als 100 jaar geleden. Het gebied ten noorden en zuiden van de Trekgatenweg staat momenteel echter volop in de belangstelling, omdat het op de nominatie staat om te worden volgebouwd met een nieuwe woonwijk.

Turfwinning met baggerbeugel. © schoolplaat van H. Schepers en W. Walstra, J.B. Wolters 1895
De naam Trekgaten is ontstaan omdat hier zoveel veen in de bodem zat, onder het grondwaterniveau, dat graven hier niet ging en men met behulp van zogenaamde baggerbeugels het veen eruit heeft getrokken. Een veelgebruikte manier in het laagveen, bijvoorbeeld in de Wieden. In de omgeving van Hoogeveen werd het hoogveen doorgaans met de schop afgestoken.
Een baggerbeugel bestaat uit een lange steel, tot wel vijf meter lang, waaraan een stalen ring met een net is bevestigd. Aan de voorkant van de stalen ring zit een zogenaamde schraapplaat. Met de baggerbeugel kon het veen onder water worden losgesneden en naar boven worden getrokken.
In Levend Morgenland omschrijft Hero Moorlag hoe boeren die met bokken, gevuld met hooi of melkbussen en voortgeduwd met behulp van een lange vaarboom van zes meter, in het grote Trekgat de bodem niet konden bereiken. Zo’n diepe plas in het landschap is een duidelijke aanwijzing dat het om een zogenaamde pingoruïne gaat. Een pingoruïne is ontstaan tijdens de laatste ijstijd. In Drenthe lag toen geen landijs, maar heerste wel een toendraklimaat met een permanent bevroren bodem, de zogenaamde permafrost. In de bodem konden door de druk van grondwater grote ijslenzen ontstaan. Een dergelijke met ijs opgevulde heuvel wordt een pingo genoemd. Het woord is afkomstig uit de taal van de Inuit.
Door de groei van zo’n ijslens kon uiteindelijk een flinke ijsheuvel ontstaan. Toen het klimaat aan het einde van de laatste ijstijd warmer werd, smolt de ijsmassa. De grond gleed daarbij naar de randen en in het midden bleef een diepe, komvormige laagte achter: een zogenaamde pingoruïne. Veel van deze laagten vulden zich later met water en veen. Wanneer vervolgens ook dat veen werd gewonnen, kon een diepe plas ontstaan die in het landschap bleef liggen. Het Mekelermeer is het bekendste Drentse voorbeeld en is heel goed onderzocht. De bodem zit daar op maar liefst 12 meter diepte.
Of de Trekgaten bij Hoogeveen daadwerkelijk in zo’n pingoruïne zijn ontstaan, is daarmee nog niet bewezen. Wel is het een interessante mogelijkheid. In Berghuizen, niet ver van Ruinen, ligt bijvoorbeeld het Barger Trekgat. Daar is wél gedocumenteerd dat het een pingoruïne is waarin veen was gegroeid en dat dit veen er later uit is getrokken om als brandstof te worden gebruikt. Als er werkelijk woningbouw moet gaan plaatsvinden, dan is geologisch onderzoek aan te bevelen, want een pingoruïne en het gebied rondom heeft een hoge aardkundige waarde en daarmee een hoog wettelijk beschermingsniveau.
Overigens is het water helaas voor het grootste gedeelte dichtgegooid met afval. Onder omgevallen bomen zie je veel puin liggen, maar ook kun je rubberen bedrijfsafval ontdekken. Zo ging dat in die jaren en geldt een waarschuwing voor nu om met meer zorgvuldigheid na te denken over ingrijpende landschapsveranderingen.

Otterspraint op duiker. © Bart Pijper
Los van de trekgaten zijn ook de, deels dichtgegroeide, wijken interessant voor veel dieren. Zo ontdekte ik op verschillende betonnen duikers uitwerpselen van de otter, zogenaamde spraints. Voedsel genoeg, hoor: vele kikkers en padden, maar er is ook een gerede kans dat hier zeldzame vissen zoals de grote modderkruiper voorkomen. De bosjes vormen ook een belangrijk rustpunt voor reeën die hier veelvuldig voorkomen. Het watertje dat nu nog verscholen in het bosje ligt, is zeer aantrekkelijk voor watervogels. Natuurliefhebber Jan Mansens zag hier bijvoorbeeld regelmatig grauwe klauwieren, de waterral en grutto’s die broeden in het nabijgelegen plas dras gedeelte ten zuiden van de trekgatenweg.

Reekalf in het bos. © Bart Pijper

Grutto. © Jan Mansens
Het gebied ten zuiden van de Trekgatenweg is bij uitstek een weidevogelgebied. Landbouwers hebben hier samen met de gemeente Hoogeveen en Landschapsbeheer Drenthe een prachtig plas-drasgebied aangelegd en dat werpt zijn vruchten af. Hier nestelen jaarlijks vele kieviten, wulpen en tureluurs, en voor de grutto geldt dat dit het enige gebied in de wijde omgeving is waar hij nog broedt.

Grauwe klauwier. © Jan Mansens
Het ecologisch onderzoek dat momenteel wordt uitgevoerd, moet nog meer duidelijk maken wat hier allemaal leeft. Maar misschien is het minstens zo belangrijk om te onderzoeken wat hier nog in de bodem verborgen ligt.

Berkenbos Trekgatenweg. © Bart Pijper