Eem

In het midden van Eemland kronkelt de rivier de Eem. De Eem is een kleine rivier en heeft niet de eigenschappen van de Rijn, de Maas of de Waal. Toch is de rustige Eem uniek: het is de enige Nederlandse rivier die begint en eindigt in ons land. De Eem staat in open verbinding met het Eemmeer.

Ligging
De Eem stroomt door vijf gemeentes: Amersfoort, Soest, Baarn, Bunschoten(-Spakenburg) en Eemnes. Het water van de Eem stroomt zelfs nog na de monding. Toen Zuidelijk Flevoland net was drooggevallen, bleek op luchtfoto’s dat het water nog tot ver in de polder een geul uit te snijden.

Hoe komt u er?
Er loopt geen weg direct langs de Eem en de rivier is verstopt tussen de weilanden. In de polders van Soest loopt een fietspad langs de Eem en eind april 2008 is een fietsbrug, de Malebrug, geopend.
Het fietspad bereikt u o.a. door de Verlengde Hooiweg te volgen.
De beste manier om de Eem goed te zien is door met de fietsboot De Eemlijn mee te gaan.

Honden
In verband met vogels en vee het beste aan de lijn. Boeren zijn niet blij als honden in hun weiland lopen.

Wandel- en fietsroutes:
Sinds eind april 2008 is er een fietpad langs De Eem.
Klompenpaden: o.a. het klompenpad 't Derde Erf (Soest) loopt voor een deel langs De Eem.
Vorstelijk Baarn heeft routekaarten voor wandel- en fietstochten ontworpen.
Op de website van het Eemsnoer en Nationaal Landschap Arkemheen-Eemland zijn wandel en fietsroutes aangegeven
Een deel van de wandeling ‘Eem- en Duinpad, Natuurwandelingen in en om Amersfoort’ gaat langs de Eem in Soest.

Beheer
De provincie Utrecht beheert de Eem.

Omvang
De Eem heeft een lengte van bijna 19 kilometer. Het begin is officieel bij de Koppelpoort in Amersfoort en het einde bij de monding in het Eemmeer. Denk niet dat er bij de Koppelpoort een bron is want de Eem is een regenwaterriviertje. Vanuit een groot achterland, o.a. vanuit de Veluwe,  stromen slootjes en grote en kleine beken naar Amersfoort. Bijvoorbeeld de Barneveldse Beek en de Heiligenberger Beek maar ook veel onbekende kleine stroompjes.
Na de Koppelpoort krijgt de Eem nog water van het Valleikanaal (Amersfoort) en de Praamgracht (Baarn). Ook zijn er vijf poldergemalen die overtollig water uit de Eempolders lozen op de Eem.

Verklaring naam
Eem betekent ‘het water’. Oudere benamingen zijn Hemur en Amer (vandaar de naam ‘Amersfoort’). Hierin zitten de klanken ‘ee’ en ‘aa’ en deze betekenen ‘lopend water’.

Geschiedenis
Ook stonden er vroeger kalkovens langs de Eem. In die ovens werd uit schelpen kalk gebrand. Kalk was een voorloper van cement.
Wat nu industrieterrein De Isselt is was vroeger het gehucht De Isselt. Vanaf 1730 werd hier glas geblazen. Voor een glasblazerij was veel water in de buurt onontbeerlijk. Niet alleen voor aan- en afvoer van goederen maar ook voor het glasblaasproces zelf.  

Aan de Eem bij Soest heb je de Grote Melm. Dit was een overslagplaats van turf. Vanaf de 13e eeuw werd turf op platte trekschuiten vanaf het veengebied Hees en Pijnenburg naar de Eem vervoerd om vervolgens te worden overgeslagen op grotere schepen. Bij de Kleine en Grote Melm vond overslag plaats van goederen die per trekschuit vanuit Amersfoort werden aangevoerd. Dit was nodig omdat de Amersfoortse haven op een gegeven moment was verzand. De beekjes die de Eem voedden, voerden zand mee. Zand dat aan het begin van de stroom bezonk. Al rond 1400 konden grote schepen niet verder komen dan de Grote Melm in Soest. Deze situatie duurde ruim anderhalve eeuw. Pas in 1555 kwam het bevel de rivier te verdiepen. In feite werd er een nieuwe bedding gegraven. Maar de verzanding bleef ook daarna een probleem.

Lange tijd was het vervoer over water heel gewoon en had bovendien grote voordelen. Het was goedkoper want op een schip kon je vaak meer mee nemen dan in een kar of wagen. Ook waren er minder overvallen op schepen. Eeuwen geleden telde de stad Amersfoort 350 bierbrouwerijen. Over de Eem werden de grondstoffen aangevoerd en het bier afgevoerd. En waarschijnlijk werd het water van de Eem zelf ook als grondstof voor het bier gebruikt. Ook was het water van de Eem belangrijk voor de katoen- en lakenindustrie.

De eerste keer dat de naam ‘Eem’ op papier voorkomt is in het jaar 777.  In een oorkonde van Karel de Grote waarin hij Leusden in de gouw Flehite aan de Eem aan de bisschop van Utrecht schonk. Maar waarschijnlijk werd de rivier al voor 777 Eem genoemd. De naam is waarschijnlijk zo’n 1.250 jaar oud.

Tienduizend jaar geleden, tijdens het tijdvak wat wij het holoceen noemen, begon de temperatuur te stijgen. Hierdoor groeide tussen land en zee veen. Rond 2.300 voor Christus ligt waar nu onder andere Eemland ligt, een groot veenmoeras. Een woest land waar doorheen een modderig stroompje sijpelt. Het kronkelde zich langs de laagst gelegen plaatsen in een vrijwel leeg gebied maar werd naar verloop van tijd steeds breder. Zo ontstond de Eem. Maar er zijn in het verleden ook discussies geweest of de Eem van oorsprong niet een noordelijke tak van de rivier de Rijn is geweest. 

Waaien van de Eem, aardkundig monument
Om veilig te kunnen wonen en werken werden de rivieren in Nederland al vanaf de Middeleeuwen bedijkt. Zo ook de Eem. Deze dijken waren soms te laag of te zwak: het water brak dan, vaak met geweld, door de dijk. Een gat in de dijk en direct daar achter ‘een gat in het land’ veroorzaakt door het kolkende water, waren het gevolg. Deze met water gevulde gaten, ook wel waaien of wielen genoemd, zijn op veel plaatsen nog zichtbaar langs de dijken van de Eem.
Samen met Natuurmonumenten heeft de provincie Utrecht deze waaien benoemd tot Aardkundig Monument. Het is het zevende aardkundig monument van de provincie Utrecht.

Langs de Meentdijk en de Zomerdijk zijn nog veel van deze waaien terug te vinden. Ook is hier nog goed te zien hoe de herstelde dijk in een bocht om de waai werd gelegd. Vanaf het einde van de 18e eeuw tot aan de afsluiting van de Zuiderzee in 1932, hebben nog zeker negen overstromingen plaatsgevonden in Eemland.

Behoud voor de toekomst
De waaien geven het Eemlandse landschap een bijzondere identiteit. Ze verhalen over de strijd van de mens tegen het water. Natuurkrachten die soms moeilijk zijn te beteugelen, maar ook natuurkrachten die aan de wieg hebben gestaan van het huidige landschap van Eemland. Om het behoud ervan te verzekeren, zijn de waaien tot aardkundig monument benoemd.
Het beheer van de waaien is bij Natuurmonumenten in goede handen. Om ze open te houden wordt af en toe riet gemaaid en worden bomen verwijderd. Zo kunnen mens en dier van dit historische landschap blijven genieten.
In de rietkragen zingen rietvogels als kleine karekiet en rietgors en broedt de fuut, de aalscholver en de bruine kiekendief.
In de graslanden, onderdeel van het weidevogelreservaat, voelen grutto en kemphaan zich thuis.
Meer over de waaien van de Eem kunt u lezen op de site van de provincie Utrecht.

Vogelkijkscherm bij gemaal Zeldert
Het Waterschap Vallei & Eem heeft op 12 juli 2010 een houten vogelkijkscherm geplaatst ter hoogte van Zuidereind 35 te Baarn dichtbij gemaal Zeldert. Via een door wilgenvlechtwerk beschut pad kan men naar het scherm lopen zonder de vogels te verjagen.
Het scherm kijkt uit op een „dode‟ arm van de Eem, die in 1976 ten behoeve van de scheepvaart van de hoofdrivier is afgesneden, en deels ook op een waai  ontstaan in 1895 tijdens een dijkdoorbraak. Deze plek is nu een rustige omgeving voor watervogels, vooral ook voor wintergasten omdat dit open water 's winters niet zo snel bevriest.
De plaatsing van het vogelkijkscherm is een initiatief van IVN Eemland, het Waterschap Vallei & Eem, Natuurmonumenten en familie Van den Hengel van boerderij Netelenburch. Architectenbureau Groenesteijn uit Baarn maakte belangeloos het ontwerp.

Verdere bijzonderheden
Er zit hoogteverschil in de Eem: van Amersfoort tot de monding in het Eemmeer is dat bijna 2 meter. Jaarlijks stroomt er 235 miljard liter door de Eem. De Eem wordt bevaren door particulieren maar ook nog steeds door de beroepsvaart (vervoer van o.a. zand en grind).
Het waterschap heeft een schaapskudde met herder ingeschakeld om de dijken langs de Eem en de randmeren te begrazen. Dat is niet alleen een fraai gezicht, maar draagt ook bij aan de stevigheid van de dijken.

Meer informatie
Zie voor diverse websites met als onderwerp de Eem of de Eemvallei onze pagina links. Ook is er in 2007 een boek met bijbehorende DVD over de Eem verschenen. Meer hierover op De Eem. Veel cultuurhistorische informatie staat in het boek 'Soest, Baarn en Eemnes, schetsen uit de geschiedenis van drie Eemlandse buurgemeenten.
Zie ook leren over water op de website van waterschap Vallei & Veluwe 

Op basis van fietsroutes van de fietswebsite www.fietsen.123.nl krijgt u uitgebreide uitleg over gemalen, dijken en rioolwaterzuiveringen.  

Bronnen
Diverse hoofdstukken uit: Soest, Baarn en Eemnes, schetsen uit de geschiedenis van drie Eemlandse buurgemeenten, door J Wessels, W de Kam, J van de Kraats  Eerste druk mei 2006. Uitgegeven door de Rotary Club Baarn - Soest ter ondersteuning van het Hospice de Luwte in Soest/Baarn e.o., ISBN-10:9074344224  9789074344227
Landelijk Soest, Pieter Augustinus en Johan Simon Provincie Utrecht