IVN Nuenen
Vogels
woensdag20mei2020

Gefladder: Koekoek

Roy van der Velden, coördinator van de Vogelwerkgroep, schrijft regelmatig een column over vogels.

Vreemde vogels zijn het, koekoeks. Of is het koekoeken? Je mag wat mij betreft zelf kiezen. Het is, als je er een ziet, een beetje een brutaal ogend schoffie. Altijd op de loer om iets gemeens uit te halen, lijkt het. Een beetje stoer ook, met zijn afhangende schouders, alsof zijn vleugels te zwaar zijn. En maar roepen. Altijd laten weten dat hij het haantje is. Het is net een puberjongen die met zijn slungelige houding geen raad weet.

En het ís natuurlijk ook een boef. Om eerlijk te zijn: niet het mannetje is de boef, maar het vrouwtje. Geniepig, dat is misschien wel het juiste woord. Als enige vogelsoort in Nederland maakt de vrouwtjeskoekoek geen eigen nest, maar zoekt, na de paring met een mannetje, een nest van een andere vogel om het ei in te leggen. Zo maar, naast de eieren van de gastouders. Een prachtig natuurfenomeen uiteraard, maar het voelt toch een beetje oneerlijk.

Het koekoekvrouwtje zoekt een andere vogelsoort, de gastouder, die bij haar genen past. Ze legt namelijk het ei in vrijwel dezelfde kleur als de eitjes van haar ongelukkige slachtoffer. Er is dan ook een constante strijd in de natuur, waarbij de gastouder, bijvoorbeeld een kleine karekiet of heggenmus, de kleur van haar eitjes door kleine genetische aanpassingen probeert te wijzigen, zodat zij kan zien dat in haar nest een vreemd ei is gelegd. De koekoek past daarop haar kleur op dezelfde manier weer aan het nieuwe patroon aan, en zo verder. Waanzinnig, hoe de natuur dit soort dingen regelt! Het toont aan dat de evolutie nooit stilstaat.

Wat ik ook gemeen vind, is dat het ei van de koekoek net iets eerder uitkomt dan de eieren van de arme gastouder. Ligt dat koekoeksjong eenmaal in het nest, dan is dat misschien wel de geniepigste van allemaal. Dat zo vertederend ogende jonge vogeltje werkt namelijk, vrijwel meteen als het uit het ei is, de eieren van de gastouder over de rand van het nest. Mocht er toch al een eerder geboren jong zijn van de gastouders zelf, dan wordt ook die over de rand van het nest gekieperd. Alle aandacht van de gastouder is daarmee voor hem of haar. De drift van het verzorgen van jongen is bij de gastouders zo groot, dat zij zich volledig storten op het grootbrengen van het koekoeksjong. Zij hebben niet door dat ze een vreemde vogel aan het grootbrengen zijn. Dat levert soms prachtige beelden op. Een ouder op de rand van een nest die een jong voert dat twee keer zo groot is, zoals op de foto bij dit stukje.

Als de koekoekman en -vrouw hebben gepaard en een geschikt nest van een ander hebben gevonden, is er geen enkele reden meer om langer in de buurt te blijven. Zij vertrekken dan ook al eind juli, begin augustus weer naar hun winterverblijf in Afrika. Dat betekent automatisch dat het jong, als het eenmaal groot genoeg is, in september alleen de weg moet vinden naar het zuiden. Het kan dat, omdat in het DNA al is meegegeven waar het naartoe moet vliegen. Opnieuw een voorbeeld van de wonderen van de natuur.

In vlucht zijn het mooie vogels om te zien. Ze maken heel korte, snelle bewegingen met de puntige vleugels en vliegen eigenlijk een beetje stuntelig. Als je er van onder tegenaan kijkt, lijken ze uiterlijk heel erg op een sperwer in de vlucht. Het mannetje is leigrijs, het vrouwtje een beetje lichtbruin. Allebei hebben ze een gestreepte borst, zoals de sperwer dat ook heeft.

In het voorjaar word ik altijd blij als ik de eerste koekoek weer in het bos hoor roepen. Wat niet iedereen weet, is dat een koekoek niet alleen maar 'koekoekt'. Het zijn de mannetjes die het typische 'koe-koek' roepen en als eerste arriveren. De dames laten meestal nog een week of twee op zich wachten. Maar de vrouwtjes van de koekoek maken ook geluid. Een op dezelfde toonhoogte herhaalde roep, waarmee ze een mannetje duidelijk maken waar zij zijn. Die roep is niet bij iedereen bekend, maar zeker de moeite van het opzoeken waard. Kijk maar eens op de website Xeno-Canto en verbaas je over hoe mooi het geluid van het vrouwtje is.

Vreemde vogels, die koekoeks. Of koekoeken. Ze blijven je verbazen. Geniet ervan als je er een in de natuur hoort, want het worden er ieder jaar minder. Het gaat namelijk niet zo goed met de soort. Laten we er dus zuinig op zijn, zoals we dat op alle vogels moeten zijn.