Eiken met appels en noten
Als je in deze tijd van het jaar erop uitgaat om van de herfst te genieten, sta dan eens wat langer stil bij een eik. Want aan zo’n boom valt heel wat te ontdekken. Zo is de kans groot dat je er gallen op vindt. Gallen zijn vergroeiingen aan een plant als reactie op bijvoorbeeld een insect. Je hebt ze in allerlei vormen, kleuren en maten. Op alle onderdelen van een eik zijn gallen te vinden. Sommige lijken net op een appeltje of een noot. Maar ik zou er niet in bijten: ze zijn erg bitter. Deze gallen worden veroorzaakt door eikengalwespen. Je zult deze donkere wespjes overigens niet snel zien: ze zijn slechts een tot vijf millimeter groot.
Op de foto zie je een galnoot, ook wel knikkergal genoemd. De knikkergalwesp legt haar eitjes in een bladoksel, naast een knop. Als het eitje uitkomt, maakt de larve bepaalde chemische stoffen aan. Hierop reageert de boom door het maken van een gal rondom de larve. Eerst is de knikkergal groen, daarna bruin. De buitenkant is keihard. De gal geeft de larve beschutting en er is genoeg te eten. Als de larve volgroeid is, verpopt ze en verlaat ze de gal. Verlaten gallen herken je aan het gaatje dat erin zit. Ze blijven soms nog jarenlang aan de boom hangen en dienen als schuilplek of broedplaats voor andere insecten. Galappels ontstaan door galappelwespen die eitjes aan de onderkant van een eikenblad leggen. In galappels en galnoten zit heel veel looizuur (tanninen). Deze gallen werden vroeger gebruikt om leer te looien en om inkt van te maken. Ook textiel kan ermee geverfd worden.
Fascinerend is dat eikengalwespen in een jaar twee generaties kennen. De ene bestaat uit vruchtbare mannetjes en vrouwtjes, de andere alleen uit onvruchtbare vrouwtjes. Uit een knikkergal kruipen in september mannetjes en vrouwtjes tevoorschijn. Na de bevruchting leggen de vrouwtjes eitjes op de knoppen van een moseik. Dat leidt tot een heel andere vorm gal: het vogelnestgalletje. Hieruit komen alleen vrouwtjes die vervolgens onbevruchte eitjes leggen op zomer- en wintereiken. Moseiken zijn niet inheems en veelal aangeplant.
In De Ronde Venen en Uithoorn staan best veel zomereiken. Dus ga zeker eens op zoek naar gallen. Knikkergallen vind je in elk geval in het Wickelhofpark. Maar misschien zie je ook gallen die op een linze, erwt, mini-ananas of aardappel lijken.
Ineke Bams
IVN-natuurgids
