2026 07 Likkebaardende hommels, Aleid Offerhaus

Het idee dat andere wezens dan de mens gevoelens hebben, raakt steeds meer ingeburgerd. Wij mensen hadden al de neiging om beesten onze nare eigenschappen toe te kennen (sluw, vet, dom als…), maar dieren gevoelens ontzeggen gaat een stapje verder. De resultaten van een recent onderzoek naar hommels lieten zien dat hommels iets aantoonbaar vies of lekker kunnen vinden. Ze beperken zich dus niet tot het louter verwerken van voedsel, maar hebben daadwerkelijk gevoelens bij wat ze eten (wie niet zou je bijna zeggen). Een bekende etholoog (gedragsbioloog), Adriaan Kortlandt (1918-2009), vond het gedrag van aalscholvers dermate menselijk dat hij suggereerde om de resultaten van zijn onderzoek ook op mensen toe te passen. Dat leidde tot een conflict met Niko Tinbergen (1907-1988), een onder vogelaars bekende onderzoeker, waarbij Kortlandt het onderspit dolf. Dat Tinbergen een klassiek boekje voor kinderen schreef, ‘Klieuw’, waarin het leven van een zilvermeeuw ‘vermenselijkt’ werd, rijmt dan ook niet helemaal met zijn weerstand tegen het standpunt van Kortlandt. Bij alle wezens, menselijk en niet-menselijk, gaat communiceren gepaard met gevoelens, zelfs de kleinste wezens, want het zijn geen bits en bytes die zich onder grond, in de lucht en in het water voortbewegen, maar aaltjes, muggen en kleine kreeftjes (om er maar een paar te noemen). En als voor geleedpotigen en aanverwanten geldt dat ze aantoonbaar gevoelens hebben, hoe veel te meer geldt dat dan voor zoogdieren, zoals muizen, muskusratten, ‘terror’meeuwen, varkens, melkkoeien, waakhonden of hobbypaarden?  Vraag het maar aan een willekeurige hondenbezitter. Het idee dat niet-mensen geen ziel hebben en dus niet ‘lijden’ onder wat ze voelen, danken we aan de Franse filosoof René Descartes (1596-1650), die honden ontleed om aan te tonen dat ze een orgaan ontbeerden, waarmee de ziel gevoelens aanstuurde, de pijnappelklier  (ook een hond heeft overigens een pijnappelklier). Die opvatting maakte het een stuk makkelijker om ze vervolgens naar lieve lust te mishandelen en/of op te eten. Het doet een beetje denken aan de mensopvatting van de huidige techbro’s, die ervan overtuigd zijn dat zelfs een mensenleven kan worden gereduceerd tot algoritmes.

Het idee dat andere niet-mensen gevoelens hebben heeft, als je er even over nadenkt, enorme impact. ‘Mag er dan niets meer’ hoor ik u verzuchten. De enige troost die ik u kan bieden is dat het leren kennen van de intieme levens van het kleine en grote spul om ons heen je leven niet beperkt, maar juist oneindig veel groter maakt.

Voor een filmpje over likkebaardende hommels, kijk op de site van de bijenstichting onder het kopje ‘laatste nieuws’.

Voor literatuur lees Bibi Dumon Tak

Aleid Offerhaus
Natuurgids IVN Amstelveen

Het is verboden deze column te dupliceren of te gebruiken zonder uitdrukkelijke toestemming van de schrijver/fotograaf/tekenaar.