2026 06 Sint Jan en de stippelmot, Henk Breij

Enkele weken geleden fietste ik door het Amsterdamse Bos toen ik langs een sloot een volledig ingepakte wilg zag staan. Terwijl alle wilgen in de buurt frisse groene blaadjes hadden, was deze wilg geheel bladloos, maar vol webben en om de stam zat iets dat veel weg had van een enorme nylonkous. Toen ik wat beter keek zag ik dat de witte spinsels vol gestippelde rupsen zaten. Het leek wel een kunstwerk van de Bulgaars-Amerikaanse inpakkunstenaar Christo die, samen met zijn Franse partner Jeanne-Claude, aan het eind van de vorige eeuw furore maakte door allerlei iconische bouwwerken in te pakken in fraai gekleurde doeken. Ze pakten onder andere de Arc de Triomphe en de Pont Neuf in en bijvoorbeeld ook de Reichstag in Berlijn. Maar hier was Christo niet aan te pas gekomen, er was een entomologische inpakker aan het werk geweest, de stippelmot, ook wel spinselmot genoemd. De rupsen maken deze spinsels om zich te beschermen tegen predatie door vooral vogels. Maar hoe zit het dan met de wilg: Is die ten dode opgeschreven?

Bij IVN Amstelveen komen soms telefoontjes binnen over ingespinselde bomen met de vraag: wat moet ik daar tegen doen? Het simpele antwoord is NIETS. De boom herstelt zich van deze fataal lijkende aanval en herpakt zich wonderwel rond 24 juni. Op die dag vieren de Christenen namelijk dat Johannes de Doper (Sint Jan) werd geboren.

Het Sint-Janslot is een bekend begrip in de ecologie en de botanie. Bomen en struiken hebben namelijk vaak last van vraat door insecten en andere dieren, vooral het frisse mei-groen moet het vaak ontgelden. Maar daar hebben ze iets op gevonden. Na de eerste lichting bladeren in bijvoorbeeld de maand mei, komt er zo rond 24 juni een tweede lichting bladeren tevoorschijn. Dit fenomeen staat bekend onder de naam Sint-Janslot.

Het lot in deze naam moet je zien als loot, een nieuw blad.

Niet alleen wilgen hebben hinder van de vraat door de stippelmot, ook kardinaalsmuts, vogelkers en meidoorn zijn vaak de klos. Elke boom of struik wordt bezocht door zijn eigen stippelmot. Zo heb je de kardinaalsmutsstippelmot, maar bijvoorbeeld ook de wilgenstippelmot. In Nederland komen 8 verschillende soorten voor en wereldwijd zelfs honderden.

De ten dode opgeschreven lijkende bomen verrijzen als een soort Feniks uit de as, terwijl de arme Johannes de Doper door onthoofding aan zijn einde kwam. De schone Salomé ontving zijn hoofd op een zilveren dienblad als dank voor haar dartele danskunsten.

Henk Breij
Natuurgids IVN Amstelveen

Het is verboden deze column te dupliceren of te gebruiken zonder uitdrukkelijke toestemming van de schrijver/fotograaf/tekenaar.