2014 12 De koningin van het bos, Henk Breij

Sinds de kroning van Willem Alexander tot koning van Nederland kan zij deze titel dragen. Ik heb het over het Zwart Reuzenkussen. Dit vreemde organisme noemen Jenny en ik altijd Maxima, naar de Latijnse naam voor deze slijmzwam: Brefeldia Maxima.

Slijmzwammen vormen een aparte categorie organismen in de natuur. Het zijn geen paddenstoelen, geen planten en geen dieren. Eigenlijk is een slijmzwam een enorme verzameling eencelligen, die zich op mysterieuze wijze aaneengesloten hebben tot een soort kudde. Slijmzwammen kunnen zich, net als dieren, voortbewegen. Men noemt ze daarom ook wel schimmeldiertjes.

IVN Amstelveen Henk Breij  koningin van het bosVorige winter ontdekten we een mooi exemplaar van het Zwart Reuzenkussen op een boomstam in ons Amsterdamse Bos. De slijmzwam begint als een grote verzameling slijmige witte piepschuimbolletjes die zich, zij het heel langzaam, kan verplaatsen. Toen we een aantal dagen later terug kwamen, konden we een soort kruipspoor zien, net zoals een slak een spoor achterlaat. De slijmzwam voedt zich onder andere met bacteriën, paddenstoelensporen en andere microscopisch kleine voedingsstoffen. Als de zwam zich volgegeten heeft is het tijd voor de voortplanting. Nu begint een uiterst merkwaardige metamorfose. De slijmzwam verandert volledig van uiterlijk. Het slijmige karakter van de zwam wordt ingeruild voor een zich verhardend roodachtig jasje dat na verloop van tijd steeds donkerder wordt en uiteindelijk helemaal zwart, vandaar de naam Zwart Reuzenkussen. Deze zwarte buitenkant is helemaal bedekt met sporen die door de wind worden meegenomen. Zo zorgt het Reuzenkussen ervoor dat er ook volgend jaar nieuwe Maximaatjes in ons bos zullen opduiken.

De meest bekende slijmzwam is zonder twijfel Heksenboter, die nog het meest doet denken aan de dooier van een zacht gekookt eitje. Het sporenstadium van Heksenboter bestaat uit kleine bolletjes. Op de houtstapel aan de Kleine Noorddijk in het Amsterdamse Bos ontdekten we deze herfst een andere vertegenwoordiger van deze merkwaardige organismen, het Troskalknetje. Deze slijmzwam begint ook als een soort gele eierdooier die tijdens zijn vloeibare fase hele paddenstoelen kan verorberen, zo zagen wij in een Duitse natuurdocumentaire. Het voortplantingsstadium bestaat uit kleine donkere bolletjes, die als druiven aan een wijnrank hangen, daar dankt de slijmzwam zijn naam aan. Uiteindelijk transformeren die in lichtblauwe bolletjes op korte donkere steeltjes, waarin zich duizenden sporen bevinden, die ervoor zorgen dat de slijmzwam ook volgend seizoen weer van de partij kan zijn. Slijmzwammen hebben vaak zeer aansprekende, bijna poëtische namen. Rode Bosbloem, Zilveren Boomkussen, Karmijnrood Netwatje en Sneeuwkalkschaaltje zijn zomaar wat voorbeelden van slijmzwamnamen. Verder zijn er Draadwatjes, Parelmoerkopjes, Doorschijnpluimpjes en Buiskussens.

En nu maar hopen dat de nazaten van Maxima volgend jaar  in het bos op zullen duiken, zodat ik dan op zoek kan gaan naar Amalia, Alexia en Ariane.

Henk Breij
Natuurgids IVN Amstelveen

Het is verboden deze column te dupliceren of te gebruiken zonder uitdrukkelijke toestemming van de schrijver/fotograaf/tekena(a)res.