Een groep mensen in warme kleding onderzoekt een kaart in een mistig veld.

Korte cursus – Water

Westerveld 9 november 2026

De korte cursus van dit najaar ging over water. We vinden het heel vanzelfsprekend dat er schoon drinkwater uit de kraan komt. Dat het grondwater op peil is, zodat natuurgebieden niet verdrogen. Dat wateroverlast door weersextremen wordt voorkomen.

De praktijk is dat gebrek aan water en wateroverlast elkaar afwisselen. Het beleid was erop gericht om water zo snel mogelijk af te voeren (Meppel moest droge voeten houden!). Beken werden gekanaliseerd, gemalen werden gebouwd en het grondwaterpeil werd verlaagd. Tegenwoordig worden er allerlei maatregelen genomen om de z.g. sponswerking van de natuur te vergroten.

Een ander probleem is de vervuiling van het oppervlakte- en grondwater. Uitspoeling van meststoffen via sloten naar de beken en de vaarten in onze regio. Maar ook bestrijdingsmiddelen, PFAS en medicijnresten. Deze vervuiling weet zelfs zijn weg naar het grondwater te vinden waardoor waterleidingbedrijven moeite hebben om deze stoffen uit het drinkwater te verwijderen.

Hieronder een impressie van de vier cursusdagen.

Dag 1 op de fiets door het Dwingelderveld

De fietsexcursie werd begeleid door Mattijn Spijkerman. Mattijn is boswachter bij Staatsbosbeheer in Zuidwest-Drenthe waaronder het Staatsbosbeheer deel van het Dwingelderveld.

Zaterdag 26 september startte de korte cursus ‘Water’ met een fietsexcursie over het Dwingelderveld. Deze zaterdagochtend begon fris, maar al snel fietsten we onder leiding van boswachter Mattijn in de stralende zon langs de bijna uitgebloeide heide, grotendeels opgedroogde vennen, fier rechtopstaande parasolzwammen, mooie vliegenzwammen en veel andere soorten paddenstoelen en verrassend genoeg waterbuffels.

Mattijn vertelt dat Staasbosbeheer in het totale gebied 4600 hectare beheert. Een ander deel van het Dwingelderveld wordt beheerd door Natuurmonumenten. Het Dwingelderveld is het grootste natte heidegebied van West-Europa met overal natte plekken. Maar… door de droge zomer is er te weinig water in het gebied. Vroeger werd het gebied met schapen begraast, waardoor het schraal was. Dat veranderde o.a. toen voor de mijnbouw grove den werd aangeplant. En nu zijn ze bezig om de vakken met grove dennen om te vormen naar klimaatbestendig bos. De monotoon aangeplante vakken met grove den zijn niet klimaatbestendig. Door de droogte is de grove den gevoeliger voor aantasting door schimmels en insecten zoals de letterzetter. En als ze aangetast worden, kan zo’n heel stuk bos in zijn geheel verdwijnen waardoor het helemaal kaal wordt. Staatsbosbeheer haalt de grove dennen eruit, zodat andere bomen zoals de eik kunnen doorgroeien.

Mattijn vertelde ons ook over de kleurmarkeringen op de bomen. Zo weten we nu dat bomen met een oranje stip weggehaald worden en blauwe mogen blijven. En met strepen geven ze aan waar de machine kan rijden. Ze proberen hiermee vaste paden aan te houden om de bodemdruk zo laag mogelijk te houden. Ook heeft hij ons inzichten gegeven in wat er allemaal vooraf aan het kappen en hoe zorgvuldig er door meerdere experts gekeken wordt voordat er daadwerkelijk gekapt wordt.

Op verschillende plekken heeft Staatsbosbeheer maatregelen genomen om het water (langer) vast te houden. Soms hebben ze grond afgegraven om zo de natte heide terug te laten komen. Wat weer goed is voor bijzondere soorten zoals de Klokjesgentiaan, de Veenbesparelmoervlinder en het Veenbesblauwtje. Bij het Witteveen is de laatste populatie van Veenbesblauwtje. Om te voorkomen dat deze soort verdwijnt moet het natter worden. Op andere plekken worden sloten gedempt of van stuwen voorzien, zodat het water niet meer (zo snel) wegstroomt en het gebied meer een sponswerking krijgt. Hier komen ook keuzes bij kijken, zoals het al dan niet weghalen van opslag. We bekijken een stuk waar het niet weggehaald was. Een deel van de soorten is verdwenen omdat ze niet tegen de nieuwe omstandigheden konden.  We fietsen langs een stuk bos dat in augustus 2024 plat gewaaid is door een windhoos. De paden hebben ze toegankelijk gemaakt en de rest waar het kon hebben ze -voor de ecologische waarde- laten liggen. Martijn vertelt en we praten verder met elkaar over de dilemma’s die er soms zijn als verschillende belangen bij elkaar komen.

Op de terugweg stoppen we bij een stuk dat begraasd wordt door waterbuffels. De begrazing door schapen is met de komst van de wolf gestopt. Een tijd lang is er door runderen gezorgd voor begrazing, maar dat contract liep af. Bij het zoeken naar een nieuwe pachter is deze agrariër, met dus waterbuffels, het geworden. Het was onbekend hoe de waterbuffels zich zouden gedragen op de heide. Daar was nergens eerder ervaring mee opgedaan. Mattijn vertelt dat ze tot op heden zeer content zijn met deze dieren. Ze poepen en plassen minder dan andere runderen en hun hoeven zijn groter, waardoor er een andere drukverdeling op de bodem is. Het blijkt dat ze, zoals de bedoeling is, het gras weghalen en de heide laten staan. Omdat deze dieren het water nodig hebben, gingen ze de vennetjes in. Dat was, vanwege de op sommige plekken kwetsbare of bijzondere vegetatie, minder de wens van Staatsbosbeheer. Ze hebben een oplossing gevonden door vennetjes met bijzonder planten met een raster af te zetten en andere vennetjes waar minder bijzondere planten in zitten wel toegankelijk te laten voor de kudde. Het was een apart gezicht zo’n kudde waterbuffels op de heide. Als kers op de taart kwamen ze aan het einde van onze fietstocht mooi dichtbij, zodat we ze goed hebben kunnen bekijken.

Het was een mooie zaterdagochtend waarin we weer meer geleerd hebben over het Dwingelderveld en alles wat Staatsbosbeheer doet om meer water in het gebied vast te houden.

Dag 2 een lezing in Wapse

Hans ter Horst hield een lezing in dorpshuis Oens Huus te Wapse. Hans is hydroloog bij het Waterschap Drents Overijsselse Delta. Hans vertelde over het beheer van water door het Waterschap. Oppervlakte water, grondwater, kwelwater, verdroging en wateroverlast.

Hydroloog Hans ter Horst, van waterschap Drents Overijsselse Delta, heeft ons meegenomen in de uitdagingen waar het waterschap mee te maken heeft. En de regels die daarbij komen kijken. Voor hen is de Kaderrichtlijn Water leidend. Dit is de belangrijkste Europese wetgeving voor de bescherming en verbetering van de kwaliteit van oppervlakte- en grondwater. Als het gaat om de Wold Aa, die aan de zuidkant langs het Dwingelderveld stroomt, neemt WDOD maatregelen die ervoor moeten zorgen dat de afvoer van het water wordt vertraagd en het dus langer wordt vastgehouden. Door de beek minder diep te maken, te “verondiepen”, komt de waterstand in de beek omhoog. Ook wordt de beek weer meanderend gemaakt en moet het uiteindelijk een moerasbeek worden, waarvan de oevers moeten/mogen overstromen.

Hans heeft uitgelegd dat alles wat in de omgeving gebeurt, invloed heeft op het water. Zo heeft de zandwinning in de omgeving van Beilen een negatieve impact op het Dwingelderveld. Het onttrekt water uit dat gebeid. Daarbij komt ook nog het vergroten van de capaciteit van de drinkwaterwinning in Beilen. Ook dit onttrekt extra grondwater van het Dwingelderveld. En dit terwijl WDOD een meanderende en overstromende moerasbeek moet maken van de Wold Aa. Ook aan de noordkant van het Dwingelderveld werkt WDOD aan het langer vasthouden van water. Al het water stroomt naar Meppel. Eigenlijk wil men het niet zo snel afvoeren, maar er moet wel een plek zijn om het te bergen. Vissen kunnen ook niet langs de stuwen. Daar moeten oplossingen voor komen. De Oude Vaart zou een langzaam stromende beek kunnen worden, met de Drentse Aa als voorbeeld. Het streven is dat het jaarrond stroomt, met schaduw en variatie in substraten en waterdiepte. Door een soort eilandjes met vegetatie in het water te maken verandert de stroming.

Het project Ootmanlanden is een van de vier bergingen om Meppel droog te houden. Het water komt vanuit de Drentse Hoofdvaart. Het is een klimaatbuffer met als doel om water te bergen. Maar dat is maar eens in de zoveel tijd nodig. De rest van de tijd is het natuurontwikkeling. Het is vochtig hooiland. Ook al zouden ze de grondwaterstand verder willen verhogen, dat lukt niet. Vroeger was het grondwater 3,6 m NAP en u is het 4,2 m NAP. Een interessant weetje is dat De Provincie verantwoordelijk is voor het diepe grondwaterpakket en dat WDOD het zgn. freatische grondwaterbeheer doet, dat wil zeggen de eerste meter onder de grond. Wat kun je zelf doen om te helpen? Je kunt de hemelwaterafvoer (regenpijpen) afkoppelen van het riool en het water naar een laagte in de tuin leiden. Zo verdwijnt het minder snel en wordt de omgeving natter.

Dag 3 wandelend door het waterwingebied in Weerwille

Deze wandelexcursie was bij het Sultansmeer en werd begeleid door Peter Bartelds. Peter is de Blauwe boswachter bij Waterleiding Maatschappij Drenthe en vooral bekend van zijn optreden in “ROEG!”  van RTV-Drenthe. Het Sultansmeer is een uitblazingkom waaruit het veen werd geoogst. Dit heeft overigens verder niets met de waterwinning te maken. Het was een  ijsbaan maar die is verplaatst. Nu wordt het verpacht aan een visvereniging die loodvrij moet vissen. Peter leidde ons rond door het gebied en vertelde wat er allemaal komt kijken om voor goed drinkwater te zorgen. Daarnaast zijn de waterwingebieden ook belangrijke natuurgebieden waar naast drinkwater de natuur voorop staan.

Bij de intro vertelde Jacob van de korte cursus over z’n Pake en Beppe die nog water uit de put gebruikten en daarna nam Peter ons mee in zijn boeiende verhaal over het Waterschap. Bij uitzondering mocht deze excursie in het waterwingebied Ruinerwold. We begonnen bij het huidige productiegebouw wat nu zo’n 20 jaar oud is. Het is onbemand en computergestuurd, met binnen een aantal filterbedden om o.a. ijzer en mangaan (rioollucht) uit het water te halen. Dit zuurstofloze water wordt opgepompt van 65 meter diepte. Bij het oppompen komt ijzer in aanraking met zuurstof en zo ontstaat een rode kleurstof. Dit slib was vroeger ‘afval’ en wordt nu als grondstof hergebruikt. Het gewonnen schone water gaat naar waterbedrijf Vitens.

Daarna gingen we het terrein in. Via een trappetje kwamen we op de waterkelder. Een laag van 50m zand ligt op de bunker om het water koud te houden. Er zit een vlotter in de bunker die bepaalt of de 6 putten aangezet moeten worden om water op te pompen. De bunker is voor de medewerkers toegankelijk, want het moet soms schoongemaakt worden. Bijvoorbeeld om vervuiling met de E-coli bacterie te voorkomen. Er wordt veel rekening gehouden met wat de natuur nodig heeft en om de  biodiversiteit te vergroten. Maaien en afvoeren gebeurt liefst 1x per jaar tenzij de grasgroei te sterk is. Sinusmaaien wordt in de bochten gedaan voor het microklimaat en zodat een deel blijf staan waar dieren in kunnen overwinteren. Beleid is ook dat exoten bestreden worden. Sinds kort moet de  boomwurger ook aangepakt. Het waterwingebied ligt in een coulissen landschap dat WMD in stand probeert te houden.

Peter opent voor ons een bronput. Hij bromt niet, dus is op dat moment niet in werking. Water in 2e watervoerende laag onder de potklei wordt opgepompt en is ‘oud’ water. De pomp moet af en toe ook schoongemaakt worden en wordt dan naar boven gehaald. De monsterbuizen lopen door naar verschillende lagen onder de potklei (afzetting van voor de ijstijd). De putten zijn met een alarmsysteem beveiligd. De dienstdoende machinist krijgt bij onraad een signaal en komt poolshoogte nemen. De putten kunnen afzonderlijk ook afgesloten worden mocht de situatie dat noodzakelijk maken. Eigen anti- hack werknemers zorgen ervoor dat ons drinkwater ook beveiligd is tegen cybercrime. In nood kan het systeem over op diesel aggregaten. Water is een eerste levensbehoefte en er wordt aan alles gedacht om dit te kunnen leveren.

We namen ook een kijkje bij de spoelvijvers. Na het spoelen door de filters in het gebouw gaat het vieze water in deze vijvers. Het zijn een aantal opvolgende vijvers waarin water steeds een beetje schoner wordt. Ontwikkeling om het Waterwingebied heen laten ze ook een rol spelen in de waterberging.

Over het parkeerterrein op een waterdichte ondergrond vertelde Peter nog wat achtergrond en dat kun je zelf ook zien in een aflevering bij “ROEG!” van RTV Drenthe.

Dag 4 op de fiets in de Ootmaanlanden

Deze fietsexcursie ging langs natuurgebied en waterberging Ootmaanlanden en de vispassage Koningsschut. Het werd begeleid door Sanne van Gemerden, boswachter communicatie en beleving bij Natuurmonumenten in Zuidwest-Drenthe. Maar eerst stopte Sanne bij het Boervaartje.

Nadat de Drentse Hoofdvaart in 1780 klaar was, werd 7 jaar later het Boermarkevaartje gegraven om turf uit het Uffelterveen, het Kolonieveen en het Brandeveen te kunnen afvoeren.
De boermarke inde 1 gulden per praam die door boervaartje ging. Na 40 jaar was zoveel turf afgevoerd dat er uit de veentjes onvoldoende water kwam om het Boervaartje nog te kunnen bevaren. Er werd een sluis aangebracht om water te kunnen aanvoeren. Uiteindelijk kwam er een dam toen er geen turf meer was.  Het boervaartje was helemaal dichtgegroeid en is mede door plaatselijk initiatief weer open gemaakt. Tegelijkertijd is er een wandelpad aangelegd; één van de ommetjes.

Het boervaartje ligt aan de rand van de Ootmaanlanden, een oud slagenlandschap tussen de Oude vaart en de hoger gelegen zandrug. Vroeger waren hier vloeiweiden, waar in de winter het water uit de beek het land overstroomde. Hierdoor werden voedingsstoffen afgezet, maar ook bevorderde het de grasgroei in het voorjaar omdat de bodem er niet bevroor. De Ootmaanlanden zijn het afgelopen jaar ingericht door Prolander als waterretentiegebied om bij hoge waterstanden water in te kunnen laten zodat overstroming stroomafwaarts kan worden voorkomen. Dit in het kader van de Kaderrichtlijn water, in opdracht van de Provincie en betaald door het Rijk, in samenwerking met de terreineigenaren. Door een deel van de percelen te plaggen, de waterstand te verhogen en beheer gericht op afvoeren van teveel aan fosfaat, moet de natuurkwaliteit verbeteren. Met Natuurmonumenten is afgesproken dat het gebied maximaal 4 dagen onder water gezet mag worden. Daarna moet het extra water er weer uit. De praktijk zal leren hoe lang dat duurt. Het Waterschap is de peilbeheerder.

Daarna bezoeken we de vispassge Koningsschut. Hier is aan de oostkant van de Oude Vaart een slingerend beekje aangelegd met 24 traptreden, zodat de stuw die daar in de Oude Vaart zit door vissen gepasseerd kan worden. Ook kan het gebiedje voor tijdelijke wateropslag gebruikt worden, net als de Ootmaanlanden. Het uiteindelijk doel is om alle stuwen in deze vaart voor vissen passeerbaar te maken.

We nemen bij Koningsschut afscheid van Sanne. Na 3 uur zijn we weer terug bij de startplek. Met het zien van een waterspreeuw, een paar reeën, een enorme hoeveelheid vliegenzwammen, een raaf en twee kraanvogels was de fietstocht op deze winterskoude najaarsdag een prachtige afsluiting van een heel leerzame cursus.

Teksten: Ingeborg Kints, Nel van der Laan en Wilma Bast

Foto’s: Albert Henckel en Wilma Bast

Deel deze pagina