Voedsel is natuur: IVN-portretten over voedseleducatie

Wanneer mensen aan IVN denken, denken ze vaak aan vogels, planten, insecten en natuurexcursies. Voedsel staat meestal niet direct bovenaan dat lijstje. Toch ziet Lisa Verbruggen, makelaar Jong Leren Eten voor Noord-Holland en Utrecht en projectleider bij IVN, juist daar kansen. Voedsel verbindt namelijk thema’s waarvoor IVN zich inzet: natuur, duurzaamheid en gezondheid. Om die verbinding zichtbaarder te maken, nam Lisa het initiatief voor een reeks interviews met IVN-vrijwilligers die zich bezighouden met voedseleducatie.

De verhalen van de IVN-vrijwilligers laten zien dat voedsel echt een thema is dat past binnen een groene organisatie als IVN. Van voedselbossen en schoolmoestuinen tot voedselverspilling, kookactiviteiten, festivals en lessen voor peuters: op verschillende plekken zijn vrijwilligers actief die kinderen en jongeren laten ontdekken waar hun eten vandaan komt. “Ik hoop dat IVN-ers gaan zien dat we actief zijn op dit onderwerp. En dat ze ontdekken dat er ook voor hen mogelijkheden zijn om iets met dit onderwerp te doen.”

Voedseleducatie binnen IVN

Voor Lisa is de verbinding tussen natuur en voedsel vanzelfsprekend. “Voedsel ís natuur.” Toch merkt ze dat voedseleducatie binnen IVN niet altijd direct wordt geassocieerd met natuureducatie. Terwijl de relatie eigenlijk heel logisch is. Gezond voedsel begint bij een gezonde bodem, bestuivende insecten, biodiversiteit en een goed functionerend ecosysteem. “Als je kinderen laat zien waar hun eten vandaan komt, leer je ze tegelijkertijd iets over natuur, duurzaamheid en hun eigen leefomgeving.” Juist daarom past voedseleducatie goed binnen de missie van IVN. Het helpt kinderen begrijpen dat mens en natuur niet los van elkaar staan, maar met elkaar verbonden zijn. Dit zie je bijvoorbeeld terug in de rondleidingen van IVN-vrijwilliger Astrid in Voedselbos De Haling. Kinderen leren daar over bestuiving, insecten en biodiversiteit, terwijl ze tegelijkertijd ontdekken welke planten eetbaar zijn en waar voedsel vandaan komt.

Kinderen raken verder verwijderd van hun voedsel

Een van de redenen waarom Lisa zich inzet voor voedseleducatie is de groeiende afstand tussen kinderen en hun voedsel. “Kinderen denken soms dat eten op magische wijze vanzelf in de supermarkt verschijnt.” Daardoor verdwijnt het besef dat voedsel afkomstig is uit een natuurlijk systeem waarin bodem, water, insecten, planten en mensen allemaal een rol spelen. Dat herkent ook Bianca, die als moestuincoach met kinderen werkt. Zij ziet regelmatig dat kinderen nauwelijks weten welke groenten bij welke seizoenen horen of hoeveel tijd nodig is om voedsel te verbouwen. Pas wanneer ze zelf gaan zaaien, verzorgen en oogsten, ontstaat begrip voor het proces achter hun eten.

Basiskennis over voedsel op school

Zelf groeide Lisa op met meer contact met het platteland. Ze herinnert zich nog hoe ze bij een vriendinnetje op de boerderij aanwezig was toen een koe een kalf kreeg. “Dat soort ervaringen blijven je bij.” Tegelijkertijd realiseert ze zich dat zij op school nauwelijks leerde over koken, voedsel verbouwen of de herkomst van voedsel. “Pas toen ik op kamers ging, leerde ik koken. Eigenlijk zou ieder kind die basiskennis mee moeten krijgen. Ik had dat ook fijn gevonden.”

Leren door te doen

Volgens Lisa ontstaat de grootste impact wanneer kinderen het zelf ervaren. Een zaadje planten. Een plant verzorgen. Oogsten. Koken. Proeven. “Als je zelf iets hebt gezaaid en verzorgd, kijk je anders naar voedsel.” Dat zien IVN-vrijwilligers terug in hun werk. Zo ziet Miranda, beheerder van een voedselbos in Zeist, hoe kinderen zich verbinden met de natuur wanneer ze zelf mogen ontdekken, oogsten en proeven. Ook Astrid ziet hoe krachtig die ervaringen zijn bij haar in het voedselbos. Kinderen zijn vooral enthousiast als ze mogen proeven. Frambozen, aardbeien en bessen vormen het startpunt voor gesprekken over natuur, biodiversiteit en voedsel.

Voedseleducatie is meer dan eten

Wie aan voedseleducatie denkt, denkt vaak aan gezonde voeding of koken. Maar volgens Lisa raakt het onderwerp veel meer thema’s. In een moestuin leren kinderen over bodemleven, biodiversiteit, insecten en seizoenen. Tegelijkertijd oefenen ze vaardigheden zoals observeren, samenwerken, rekenen en begrijpend lezen. “Een recept lezen is eigenlijk begrijpend lezen. Wegen en afmeten is rekenen.” Dat voedseleducatie breed inzetbaar is, blijkt ook uit een project op de Jozef en Mariaschool in Spierdijk. Daar gingen leerlingen aan de slag met zilte gewassen. Ze onderzochten hoe planten groeien, welke invloed licht en water hebben en wat klimaatverandering betekent voor de voedselproductie van de toekomst. Uiteindelijk maakten ze zelf pesto van hun oogst. Hier kwamen wetenschap, natuuronderwijs, voedsel en koken op een natuurlijke manier samen.

Ook jongeren raken enthousiast

Voedseleducatie is niet alleen geschikt voor jonge kinderen. Ook jongeren blijken verrassend enthousiast wanneer ze actief betrokken worden. Dat zag Inge tijdens de Technasiumchallenge Voedselverspilling. Middelbare scholieren bedachten oplossingen voor voedselverspillingsvraagstukken van echte opdrachtgevers uit de praktijk. “Ze kwamen met ideeën waar ik zelf nooit op was gekomen.” Volgens Inge ontstond daardoor niet alleen kennis, maar vooral bewustwording over hun eigen gedrag en impact. Voor Lisa laat dit zien hoe breed voedseleducatie kan zijn. “Het hoeft niet altijd over moestuinieren te gaan. Ook thema’s als voedselverspilling, duurzaamheid en innovatie passen er goed bij.” Een ander mooi voorbeeld is het IVN Voedselbos Festival. Wat begon als een traineeship groeide uit tot een evenement waar honderden bezoekers kennismaken met voedselbossen, biodiversiteit, wildplukken, koken en natuurbeleving. “Als mensen naar huis gaan met meer waardering voor de natuur om hen heen, dan hebben we ons doel bereikt,” vertelt voedselbosfestivalorganisator Linde.

Wat kunnen vrijwilligers doen?

Lisa ziet voor vrijwilligers veel mogelijkheden om betrokken te raken.

Denk bijvoorbeeld aan:
helpen in een schoolmoestuin;
ondersteunen in een groot voedselbos of IVN Voedselbosje op het schoolplein;
lessen geven op een school of kinderdagverblijf;
groepjes kinderen/jongeren begeleiden bij voedselvraagstukken;
projecten rond voedselverspilling ondersteunen;
scholen en kinderopvang adviseren bij het opzetten van een moestuin;
een stageopdracht vanuit de Natuurgidsenopleiding;
activiteiten organiseren voor buurtbewoners;

“De één wordt enthousiast van werken in de tuin. De ander organiseert liever activiteiten of denkt mee over nieuwe projecten. Alles is mogelijk.”

Voor wie interesse heeft, zijn er bovendien opleidingen, netwerken en verschillende vormen van ondersteuning beschikbaar. De IVN Natuuracademie biedt verschillende opleidingen aan:

Voor jezelf én voor de aarde

Uiteindelijk gaat voedseleducatie volgens Lisa over meer dan voedsel. Het gaat over begrijpen hoe natuurlijke systemen functioneren. Over waardering voor wat er op je bord ligt. En over bewustwording van de invloed die onze keuzes hebben op de wereld om ons heen. “Je zorgt goed voor jezelf als je goed voor de aarde zorgt. Door aan te natuur te geven kun je ook ontvangen van de natuur.” Door kinderen en jongeren op jonge leeftijd kennis te laten maken met voedsel, natuur en duurzaamheid, ontstaat meer begrip en bewustwording.’

Een uitnodiging aan alle IVN’ers

Met deze artikelenreeks wil Lisa vooral zichtbaar maken hoeveel er binnen IVN al gebeurt op het gebied van voedsel en anderen inspireren en aansporen om ook aan de slag te gaan met voedseleducatie. Voedsel is een laagdrempelige manier om kinderen dichter bij de natuur te brengen. En precies daar ligt de kracht van IVN.

Heb jij interesse in voedseleducatie?

Heb jij affiniteit met voedsel en educatie voor kinderen? Neem dan contact op met Lisa Verbruggen. Zij denkt graag met je mee over hoe jij, of hoe jullie afdeling met voedseleducatie aan de slag kan! Of je nu graag met kinderen werkt, een moestuin onderhoudt, activiteiten organiseert of liever achter de schermen meedenkt: er zijn veel manieren om bij te dragen! L.verbruggen@ivn.nl.

Benieuwd naar meer verhalen? Je vindt ze hier.