een initiatief van Jantje Beton en IVN Natuureducatie
Speelse & natuurrijke schoolpleinen
Kind & Natuur
vrijdag18nov2022

De school is meer dan een gebouw alleen

Kinderen moeten bewegen, het plein is meer dan stenen en een klimrek, onderwijs is meer dan een lokaal, buiten spelen is meer dan een speelkwartier, een school ontwerpen en realiseren gaat over meer dan vierkante meters. Het moet anders en wel nu!

“Een kind heeft minder buitenruimte op school dan een vrije uitloop kip.” Een sterke opening voor een urgent gesprek met Product Markt Manager Kind & Natuur bij IVN Natuureducatie Vincent van der Veen en
programmaleider Spelend Leren vanuit Jantje Beton Marlies Bouman.

Marlies: “Veel van de schoolpleinen in Nederland zijn nog saaie, krappe
tegelvlaktes en helaas lijken er alleen maar meer bij te komen. De buitenruimte bij nieuwbouw is vaak het ondergeschoven kindje of wordt compleet buiten beschouwing gelaten. Wij willen kennis delen hoe je binnen de huidige kaders wél een speels en natuurrijk schoolplein kunt realiseren bij
nieuwbouw.”

Vincent: “IVN en Jantje Beton werken al jaren samen aan ‘gezonde schoolpleinen’, waarbij samen met scholen, gemeenten en provincies wordt gewerkt aan de transformatie en het gebruik van schoolpleinen in Nederland. Na de eerste jaren, waarin 70 scholen budget en ondersteuning kregen om het plein op de schop te nemen, zijn we verder gegaan als expertisepunt voor zowel de inrichting als het gebruik van het schoolplein.

Zo zijn we bijvoorbeeld de Nationale Buitenlesdag gestart om
leerkrachten te inspireren om het plein ook tijdens de les te gebruiken en kijken we ook met pabo’s hoe spelen en leren in en met de omgeving een plek kan krijgen in het onderwijs. Ook stimuleren en helpen we gemeenten en provincies om (samen) bij te dragen aan de opgave rond schoolpleinen.

Gemeenten spelen namelijk een belangrijke rol in de (her)inrichting van de pleinen en voor de buurtfunctie van het schoolplein. Voor provincies liggen er mooie kansen voor waterberging en klimaatopgaven. Het afgelopen jaar hebben we o.a. de situatie bij de nieuwbouw van scholen gevolgd. Helaas zien we daarbij dat het schoolplein nog te vaak als sluitpost wordt gezien, terwijl het plein een integraal onderdeel van ‘de school’ zou moeten zijn.”

Groene en gezonde schoolpleinen Flevoland

Monopolie klaslokaal

Vincent verder: “Vanuit wetenschappelijk inzicht hebben we gekeken naar stukjes ruimte in stad of buurt en van wie het is. Wat blijkt; het schoolplein
is het meest verwaarloosde stukje semiopenbare ruimte van Nederland, vaak visieloos met stenen vol gelegd en afgemaakt met een lelijk klimrek.
Dat terwijl het als buitenomgeving veel waarde kan hebben; van klimaatadaptatie tot spelen en betekenisvol onderwijs.

Deze plekken zijn potentieel waardevol en de opgave om de voorraad uit te breiden of te verduurzamen is groot, waarom lukt het dan niet om vanuit de integrale opgave deze transitie te realiseren? Ik zie nog steeds scholen waarbij het gebouw prachtig is maar de buitenruimte fysiologisch te krap. En vaak willen opdrachtgevers na oplevering pas iets met de buitenruimte doen
en eigenlijk is dat te laat.

Architecten hebben wel visie op een landschap, maar zien een schoolplein niet als een plek of ruimte die ook tijdens de les
voor het onderwijs gebruikt kan worden. Dan wordt er een mooi plein aangelegd maar niet nagedacht hoe het gebruikt kan worden. Het moet onderdeel van de visie op leren en spelen zijn.

We willen in één schoolgeneratie deze transitie realiseren en een andere speel- en leeromgeving realiseren, waarin het monopolie van het klaslokaal verdwijnt en kinderen de vrijheid krijgen om ook buiten te leren en spelen.”

Gezonde SchoolpleinenMarlies: “We spraken laatst met een landschapsarchitect die ook docent is aan een pabo en interessante inzichten deelde. Iedereen vindt  bewegingsonderwijs belangrijk, maar de relatie met het goed en slim inrichten van het plein wordt niet automatisch gelegd. Terwijl je in een ontwerp juist de buitenomgeving kunt meenemen, met deuren naar
het plein en bijvoorbeeld bomen als onderdeel van de inrichting om ook het binnenklimaat te beïnvloeden.

Vaak worden meters van de buitenruimte opgesnoept om meer meters klaslokaal te bouwen. Je moet zowel de volgende generaties leerkrachten als schoolleiders en architecten meegeven dat de buitenruimte óók als klaslokaal kan dienen. Niet als plek voor het speelkwartier, maar als volwaardige onderwijsruimte. Daarin heeft kwaliteit van de buitenruimte een nadrukkelijkere plek gekregen. Als dit niet door vertaald wordt in beleid rond onderwijshuisvesting dan blijft het slechts een mooi stuk proza met weinig tot geen impact op de dagelijkse speel- en leeromgeving van onze kinderen.

De belangrijkste uitdaging is om naast een visie op de buitenruimte daarbij de nieuwbouw van een school meer integraal aan te vliegen. Bijvoorbeeld door de link te leggen met de plek van de school in de buurt. Een school boven een winkelcentrum, maakt het een stuk lastiger dan dezelfde school gesitueerd in of aan een stadspark.”

Marlies vult aan: “Ook het bewegingsonderwijs zou deels op het schoolplein plaats kunnen vinden, mits daar in het ontwerp rekening mee wordt gehouden. Zo kan de gymzaal, die nu vaak een eindje van de school verwijderd ligt, deels voor andere activiteiten gebruikt worden en houdt de school meer tijd over voor de (gym)les.”

Vier tips om de buitenruimte een plek te geven bij nieuwbouw van een school:

  1. Vertaal kwaliteit van de buitenruimte in doelstelling voor de kadernota. Denk daarbij aan doelen rond klimaatadaptie en gezonde ontwikkeling van kinderen.
  2. Bied scholen ondersteuning bij het opstellen van een ambitiedocument voor nieuwbouw waar de buitenruimte onderdeel van is.
  3. Werk voor de business case met een ‘extended bouwbudget’ waarmee ook ruimte ontstaat om vanuit andere opgaven, zoals klimaatadaptatie of speelvoorzieningen, kosten te dekken en wellicht externe financiering van partners aan te trekken.
  4. Vergeet niet om in de bouwfase werk met werk te maken en kinderen en ouders te betrekken.


Op de agenda krijgen
Vincent: “Het gaat ook om de fase na de realisatie. Ik zie soms mooie pleinen bij oplevering die na een paar jaar verwaarloosd zijn. Onderhoud en beheer
moeten onderdeel van de visie zijn en vertaald worden naar een meerjarenonderhoudsplan. In de gemeente Tholen is een VvE opgericht om het plein in stand te houden en te bestendigen. Je kunt een schoolplein ook een buurtfunctie geven of de speeltuin betrekken bij het beheer en toezicht.”

Marlies: “Het is nu dwingend en urgent. Denk ook aan de breed motorische ontwikkelingen van kinderen; we moeten deze stoelgeneratie aanpakken.
Elke school die opgeleverd wordt en geen gezonde en groene buitenruimte heeft is een gemiste kans. Een school is veel meer dan een gebouw. Wanneer je een plein goed wilt vormgeven, doen behalve de  school en gemeente ook andere partijen mee. Denk aan organisaties rond de aspecten toegankelijkheid, verkeersveiligheid en natuurlijk het groenbeheer zelf. Al die partijen hebben een belang en dat vraagt om een integrale opdracht waarbij de budgetten bij elkaar worden gelegd.”

Maatschappelijke inpassing
Vincent: “Een groen plein is ook een maatschappelijke inpassing en vraagt om een kanteling en bewustwording in de omgevingsvisie, die niet altijd
bij de bestuurders en ambtenaren doorgedrongen is. Een hick up in het systeem is de doorvertaling van het vernieuwde kwaliteitskader onderwijshuisvesting.

De Brede School Tholen een inspirerend voorbeeld bij nieuwbouw
Op Tholen werd een oud ROC-pand omgevormd tot een Brede School. Door slimme verbindingen te maken met andere opgaven en fondsenwerving kon een natuurrijke oase voor spelen en leren gerealiseerd worden. De
samenwerking met de Speeltuinvereniging maakt dat het plein ook na schooltijd beschikbaar is. Door middel van een VvE-constructie waar de gemeente ook in participeert is ook nagedacht over het beheer en
onderhoud in de toekomst. Kijk voor meer informatie op www.bredeschooltholen.nl.

Gezocht: onderwijspioniers

IVN ziet de natuur als het beste klaslokaal voor kinderen. Een plek waar alle kinderen vanuit hun nieuwsgierigheid kunnen ontdekken. Waar ze leren ín en van de natuur. Waar ze zichzelf, anderen en de wereld om hen heen leren begrijpen. Waar ze zich gezond kunnen ontwikkelen en kennis en vaardigheden opdoen om bij te dragen aan een duurzame planeet.   

Wij dromen van een wereld waarin natuur een vanzelfsprekend onderdeel is van elke schooldag. Met het programma de Natuurrijke School willen we deze droom realiseren. 

In de eerste fase van dit programma zoeken wij onderwijspioniers. Ben jij een schoolleider in het basisonderwijs en wil je natuur en buitenonderwijs een sterke plek geven in jullie onderwijsprogramma? Zet je dan vanuit jouw school de komende drie jaar in als ambassadeur voor het programma Natuurrijke School.

Ambassadeur worden?

Uit Schooldomein
Tekst: Silbo Arbeek