Haarlems klokkenspel

Saxifraga granulata 'Plena'

haarlems klokkenspelIn de stinzentuin van het Mildenburgbos bloeit het Haarlems klokkenspel. Bij de naam zou je verwachten dat het een grootse plant is, die zich met veel klokgelui en gebeier presenteert. Dat is niet het geval, het is een mooi bescheiden plantje met een witte, dubbele bloem uit de familie van de Saxifraga (steenbreekachtigen). Het is met zijn gevulde bloemen (‘Plena’ = gevuld) een kweekvorm van de inheemse Knolsteenbreek. De plant bloeit in mei/juni. De rechtopstaande stengels zijn enigszins kleverig door klierharen. Bovenaan zijn ze vertakt. De bloemen zijn, doordat ze gevuld zijn, iets groter dan die van de Knolsteenbreek en alle meeldraden zijn in kroonblaadjes veranderd. De consequentie daarvan is dat de plant geen zaad kan maken. Het verschijnsel van dubbele bloemen komt in de natuur bij meerdere soorten voor. In de natuur verdwijnen ze weer omdat ze geen zaad vormen. Maar wordt zo’n plant door de mens ontdekt, dan kan deze de plant helpen zich door middel van vegetatieve vermeerdering, kleine ondergrondse knolletjes, te vermenigvuldigen. Bijvoorbeeld door de grond aan te harken worden de knolletjes verder verspreid.

Men beschouwde in vroeger tijden de knolletjes van de Knolsteenbreek als een prima geneesmiddel tegen gal- en nierstenen. De plant werd daarom in de middeleeuwen in de tuinen van kloosters gekweekt als medicinale plant. De dubbele vorm van knolsteenbreek is in deze tuinen waarschijnlijk ontstaan en ontdekt en is rond 1720 in cultuur gebracht.

haarlems klokkenspel

Carolus Linnaeus beschreef het Haarlems klokkenspel in 1737 en de plant wordt beschouwd als de ‘moeder’ van alle stinzenplanten. Met het Friese woord ‘Stinze’ werd oorspronkelijk een stenen gebouw aangeduid. Bij de statige buitenplaatsen werden tuinen aangelegd met allerlei in- en uitheemse soorten planten, waaronder het Haarlems klokkenspel (door de bevolking stinze blomke genoemd). Vooral voorjaarsbloeiende bolgewassen, deden het buiten verwachting goed, ze verwilderden en waaierden uit naar de omringende omgeving. Sommige kunnen zich tot vandaag de dag handhaven, hoewel ze daar ecologisch en plantengeografisch niet thuishoren.

Ongeveer een eeuw later wordt de cultivar verwilderd ‘recreatiegebied’ in de Gouden Eeuw voor welgestelden uit Haarlem en Amsterdam, wat de naam “Haarlems” klokkenspel kan verklaren.

Haarlems Klokkenspel wordt als zeer zeldzaam aangeduid. Het heeft zelfs op de ‘rode lijst’ van bedreigde planten gestaan, maar is daar vanaf gehaald omdat het niet om een echt wilde plant gaat. Varianten worden nog steeds gekweekt en zijn gewoon te koop.

Er zijn tamelijk bijzondere omstandigheden nodig voor de groei van het Haarlems klokkenspel. Ze doen het goed onder lindebomen, omdat die pas laat in het blad komen en er in het voorjaar dus lang veel licht op de planten kan vallen. Vaak zullen ze weggeconcurreerd worden door andere agressievere soorten. De kleine knolletjes aan de voet van de stengel zitten vlak boven of net onder de grond en zijn dus heel kwetsbaar bij betreding.

Zoals vermeld zijn er in het Mildenburgbos in de stinzentuin ook enkele exemplaren aanwezig. De vraag is of ze zich in deze omgeving kunnen handhaven en verder kunnen verwilderen.

haarlems klokkenspel

Bronnen: haarlemsklokkenspel.nl; Wikipedia; natuurtijdschriften.nl; Tuinenmag.wordpress.com

Herma Enthoven