Met Romke van de Kaa de onderwereld in

Verslag van de thema-middag van IVN en KNNV  in Den Diek in Lichtenvoorde.

zaterdag 13 november 2021.

Vooraf aanmelden, mondkapjes op (zolang je niet op je plaats zit) en QR-code checken, zitplaatsen op 1,5 meter, dat moest allemaal weer.

Maar dan zaten we ook met 40 mensen aandachtig te luisteren naar een geboren verteller: tuinman Romke van de Kaa, bekend van TV, krantenrubrieken en boeken.

De aanleiding voor de uitnodiging om te komen spreken was het verschijnen van zijn laatste boek “De onderwereld van de tuin” met ondertitel ‘Van microbe tot mol’.

Persoonlijke anekdotes zijn in zijn presentatie het smeermiddel, vaak verleiding tot glimlach of hilariteit. Zo begonnen we in  beroemde tuinen van Engeland waar Romke tuinman het klappen van de zweep leerde. Verdelging van wat niet gewenst was. DDT is heel geschikt om ongewenste insecten te verdelgen. Goudvinken eten de bloemknoppen op, dus die moeten dagelijks worden geschoten. Mollen leggen het loodje als je ze wormen voert gedoopt in strychnine. Zo was het nog in de jaren ‘70 van de vorige eeuw. Ondanks het ontzag dat de Engelse horticultuur afdwong, kreeg Romke daar wel zijn twijfels. We zullen zien dat hij intussen op het punt is beland dat hij liefst zo min mogelijk ingrijpt in zijn tuin.

OnderwereldDe biologische wetenschap heeft zich tijdens het tuinmansleven van Romke orkaan-achtig ontwikkeld. Na de ontdekking van de rol van het DNA in de voortplanting en de evolutie zijn de detectie en analyse van soorten immens uitgebreid. De indeling van alle levensvormen in de domeinen Planten en Dieren is op zijn kop gezet. De boom des levens heeft niet meer de mens aan de top. In nieuwe modellen staan de domeinen Bacteriën en Archaea in belang naast de Eukaryoten. Eukaryoten zijn wezens waarvan de cellen een kern hebben. In dit domein zijn protisten (eencelligen), planten, dieren en en schimmels min of meer gelijkwaardige aftakkingen. De microbioloog Carl Woese is hier de grote initiator geweest. De mens is daarmee als  zijtakje van de groep der dieren behoorlijk op zijn nummer gezet. Met deze nederige instelling kan men zich gaan verdiepen in de microkosmos die de tuin is.

Sinds Charles Darwin ziet men de evolutie der soorten als gedreven door mutatie en selectie door ‘survival of the fittest’. Maar door de studie van de cellen der eukaryoten door Lynn Margulis wordt  samenwerking van organismen als het basisprincipe gezien. Zij postuleerde dat de bladgroenkorrels binnen plantencellen gekomen zijn doordat cyano-bacteriën die in symbiose met deze cellen leefden, daarin binnengedrongen zijn en verder als één cel voortbestonden. Zo zouden ook de mitochondriën (energiefabriekjes) in alle dierlijke cellen ooit ingebouwd zijn. Een ontwikkeling waar wellicht een miljard jaren van de aardgeschiedenis was gemoeid. Aanvankelijk werden haar gedachten sceptisch ontvangen, maar nu is deze endo-symbionten theorie algemeen aanvaard.

We zouden het toch over de bodem van de tuin hebben?

Inderdaad. Doordrongen van het besef hoe onmetelijk ingewikkeld de domeinen van de eencelligen en de wezens van enkele micrometers al zijn, of zelfs van de groep diertjes die niet met het blote oog te zien zijn of hooguit twee millimeter groot, neemt de behoedzaamheid met het ingrijpen in deze wereld toe. Als we verder inzicht verwerven in de samenwerking die er naast strijd en profiteren tussen al deze organismen bestaat, kan dat de effectiviteit van ons ingrijpen in, van ons onderhoud van de tuin alleen vergroten. Kennis is macht.

Allereerst kennis van de aantallen.

In één kubieke cm tuingrond zitten naast 20 nematoden (aaltjes) een paar duizend protozoën (eencellige diertjes zoals pantoffeldiertjes, raderdiertjes, amoeben en zweepdiertjes) een miljard bacteriën en een paar strekkende meter schimmeldraad. Aldus Romke. Lees het nog eens goed: in één kubieke cm. En al deze wezens werken samen met planten om tot een goede recycling van mineralen uit de afgestorvenen te komen en zo de opbouw van voedingsstoffen en nieuw leven te garanderen. Soms lijkt die samenwerking meer op bedreiging voor de tuinier, maar enig inzicht in de gecompliceerdheid van het geheel kan behoeden voor te drastisch ingrijpen. Of chemische bestrijding doen vervangen door biologische.

Dan kennis van de manier waarop de kringlopen van de voornaamste mineralen zoals stikstof (N) , koolstof (C), fosfor (P) en de metalen magnesium( Mg), Calcium (Ca), kalium (K)  en natrium (Na) in de bodem worden gereguleerd.

We kunnen ervan uitgaan dat het meeste ons onbekend is. Maar wat bekend is, is al indrukwekkend genoeg.

Een boom of struik heeft een wortelstelsel dat zich ongeveer uitstrekt als de projectie van de kruin ervan op de bodem. Maar alle fijne uitlopers van de het wortelstelsel zijn intens omgeven door een schimmelnetwerk dat samenwerking zoekt in de vorm van uitwisseling van mineralen tegen suikers. Het netwerk van schimmels dat zo samenwerkt met de plant heeft algauw een straal die 10 keer zo groot is als omvang van de kruin. Meer dan 90 % van alle planten leeft in symbiose  met schimmels en zou zonder deze schimmels niet kunnen bestaan.

Ander voorbeeld: Bodembacteriën zijn het talrijkst in de buurt van plantenwortels. Wortels scheiden voortdurend stoffen af die bacteriën tot voedsel dienen. In een gram bosgrond vond men één miljoen soorten per gram bosgrond. In wortelknobbeltjes leven bacteriën samen met planten. Neem bijvoorbeeld de stikstofbindende bacteriën die hoeksteen zijn van alle vormen van leven. In de moderne landbouw zijn ze vervangen door kunstmest. Maar tot welke prijs?

Vervolgens komen we op de grotere diertjes en dieren in onze tuin. De aaltjes, de wormen, de slakken, de insecten en de insecteneters, zoals de mol en de egel Soms onze medestanders bij het tuinieren, soms mede-aardbewoners die we wensen te verdelgen. De kennis van deze dieren is groot, maar het inzicht in hoe ermee geleefd kan worden beperkt.

Romke van de Kaa neigt steeds meer naar verdraagzaamheid en ontzag voor de myriaden van relaties in het leven in de tuin. Hij heeft er ook de leeftijd voor, maar zegt niet meer over de wereld te hoeven reizen, want er is al een kosmos te verkennen thuis.

Het publiek applaudisseerde ruim voor deze tuinman. Lies Jacobs-Rolden bedankte hem hartelijk onder overhandiging van een grote enveloppe. Wij kunnen niet anders doen dan de lezing van zijn laatste boek over de ‘Onderwereld van de tuin’ van harte aan te bevelen. Nog een tip: lees ook het onlangs verschenen boek over schimmels van Merlin Sheldrake getiteld ‘Verweven leven’. Dat geeft nog meer kleur aan de bespiegelingen van Romke.

Ton Reerink