Oirschot
Bomen & Struiken
woensdag13mei2020

De laatste knotberk, door Henk

Toen wij vroeger, een 55 jaar geleden, met onze ouders op een zondag in mei naar de Heilige Eik wandelden, stonden ze er al: twee knotberken.

Ze stonden langs het ‘Berkendekske’, waarschijnlijk zo genoemd in de volksmond vanwege de vele berken die er stonden en nog staan. Tegenwoordig heet het daar Proosbroekweg. Op het huis van de familie Van Heugten-van Nunen wordt de naam Berkendekske, net als 55 jaar geleden, nog steeds in ere gehouden. Schuin tegenover dit huis, richting dorp, staat een van die knotberken er nog steeds. Momenteel staat hij fris in het groen met nieuwe blaadjes, dus die redt het nog wel even.

Een ander exemplaar stond tegenover het huisje van de familie Rijnen. Tegenwoordig lijkt dat meer op een klein landgoed, maar het Mariabeeldje staat nog steeds in het nisje naast de voordeur. De knotberk die daar stond is nu gesneuveld. Hij ligt in de berm, aan de onderkant flink vermolmd, er zat zo te zien geen leven meer in. Die was op.

Berken, e.a. bomen werden vroeger vaak gebruikt om er hout van de oogsten door ze te knotten: de dunne, buigzame takken werden eraf gehaald en gebruikt als geriefhout. De wilg is wel het bekendste voorbeeld, maar ook bv. de els werd hiervoor gebruikt. En de berk dus.

De jonge, buigzame berkentakken met de vele zijtakjes, werden voornamelijk gebruikt om bezems van te maken. Meestal gebeurde dat door de buurtbewoners, die toen zoveel mogelijk zelfvoorzienend waren en leefden van wat de natuur hen bood.
Volgens een bron op internet noemt de Vereniging Nederlands Cultuurlandschap de knotberken de zeldzaamste knotten van Nederland. Ze zouden alleen voorkomen in de zandgronden van de Meierij en in delen van Gelderland en Overijssel.

De zeldzaamheid heeft waarschijnlijk ook te maken met de eigenschappen van de boom. Ze lopen namelijk heel slecht uit nadat ze flink zijn teruggesnoeid. Bovendien mogen ze niet gesnoeid worden in de periode dat de meeste boomsoorten worden geknot. Als een berk na nieuwjaar wordt geknot is de sapstroom al op gang gekomen en bloedt de boom bijna zeker dood. Het beste is om de berk ‘in het blad’ te snoeien, augustus of september zou het best zijn.

Voor kunstliefhebbers zijn de knotberken het bekendst door de prachtige pentekeningen van Vincent van Gogh, die hij geschilderd heeft in zijn Nuenense tijd in het Brabantse zand.

De laatste knotberk van Oirschot op het Berkendekske is dus een levend monument om zuinig op te zijn!

Henk van de Wal

Knotberk-HvdW-OirschotDeze staat er nog

Knotberk-HvdW-OirschotDeze gaf de geest…