September 2021 – Daar pluk je de vruchten van …..

De herfst is begonnen en dat betekent een nieuwe fase voor bomen en struiken. Na de bloei is het nu tijd voor vruchten, zaden en noten. Ze zijn heel nuttig, maar zaden en vruchten zijn ook mooi en er is heel wat over te vertellen.

Zo dienen ze als voedsel voor dieren en mensen, maar zijn in eerste instantie van belang voor de voortplanting van bomen, struiken en planten, als bron van zaden voor nakomelingen.

Er zijn heel veel verschillende soorten vruchten en zaden, die allemaal andere kenmerken hebben.

Dat kan zijn in kleur, vorm, smaak en hoe ze aanvoelen. Iedere planten- en bomensoort verspreid zijn zaden op een andere manier, bijvoorbeeld via dieren of mensen, wind, water.

Heb je weleens goed naar de zaden en vruchten gekeken? Een zaad is eigenlijk een babyplantje met daarrond een aantal beschermende lagen. Dit kan je bijvoorbeeld goed zien bij een boon. Als je die gaat openpeuteren ga je een heel klein plantje met twee blaadjes en een worteltje vinden. Het zaad heeft als taak om het babyplantje te beschermen en om een startpakketje voedsel voor het jonge plantje te voorzien.

Een vrucht is dat deel van de bloem dat zich ontwikkelt rondom het zaad (of de zaadjes). Een vrucht heeft als taak om het zaadje te helpen om zich te verplaatsen. Vaak zijn rijpe vruchten helder van kleur en bevatten ze suiker, zoals de vlierbes en de lijsterbes. Ze worden door dieren opgegeten. Deze slikken de zaadjes dan ook in en poepen die ergens anders weer uit. De zaadjes kunnen hier zonder probleem tegen. Er zijn natuurlijk ontelbare variaties mogelijk, maar in het algemeen kan je zeggen dat een zaad een babyplant is en de vrucht een instrument om die babyplant te helpen zich te verplaatsen om een nieuwe groeiplek te vinden.

Twee voorbeelden van bomen die zich via dieren voortplanten zijn de vlier- en de lijsterbes.

Lijsterbes

De vlierbes, overal te vinden langs de paden, kan je plukken van september tot november. Je vindt de bessen in kleine zwarte of zwartblauwe trossen aan de struik. De bessen van de vlier kun je eten, maar voordat je de vlierbes consumeert moet je hem koken. De vlierbes is namelijk lichtelijk giftig, maar koken maakt de giftige stoffen onschadelijk. En wanneer je de bessen gekookt hebt, kan je er heerlijke vruchtensap, sterkedrank, jam, gelei of siroop van maken. Het is zelf mogelijk om vlierbessen in recepten te verwerken zoals een vlierbes taart, vlierbes ijsjes of een vlierbes smoothie.

De lijsterbes herken je, in deze herfsttijd, aan de oranje tot vuurrode besvormige vruchten. Op het open grasveld bij de vijver staan een paar prachtige exemplaren die nu volop bessen dragen. De boom wordt lijsterbes genoemd omdat lijsters en andere vogels dol op de bessen zijn. De plant zorgt namelijk voor een goede voedselvoorziening voor vogels vanwege de lange periode met bessen. Van rijpe lijsterbessen kan jam gemaakt worden. Deze is bitter maar bevat veel vitamine C.

Andere bomen en hun zaden moeten het hebben van de wind om zich te verspreiden.

Waarschijnlijk ken je de vruchten van de esdoorn wel, die grappige propellertjes die van de bomen naar beneden komen als een helikopter. Na de bloei ontwikkelen zich de trossen met gevleugelde vruchten. Daaraan is de gewone esdoorn nu goed te herkennen. Deze esdoorn kom je vanzelf tegen wanneer je de IVN-route afloopt tot de wisenttocht. De vruchten worden ook wel ‘neusjes’ genoemd. Je kunt immers twee vruchten met hun vleugels op je neus klemmen.
Een heel bijzondere boom vind je op het pad langs de Lage Vaart ter hoogte van de Wisentcamping. In 1980 (28 april) is een vleugelnootboom in het Wisentbos geplant door de heer G. Morren als eerbetoon aan zijn jarenlange inzet als medewerker van Staatsbos-beheer regio Flevoland. In 2007 is de vleugelnootboom gesnoeid en vrijgezet. De boom is nu mooi ruim aan het uitgroeien. De vleugelnootboom heeft lange en hangende katjes van wel 40 centimeter, met kleine noten die in het midden staan van twee vleugels. De zaden worden door het water verspreid. De noten, in tegenstelling tot de noten van de walnotenboom waar de gewone vleugelnootboom familie van is, zijn niet te eten.

De levensverwachting van de gewone vleugelnoot is 200 jaar. Sommige vleugelnootbomen staan vermeld in het Landelijk Register van Monumentale Bomen.                    

 

Johan Bonsink