Natuur en ouderenpsychiatrie
De kracht van een grotere belevingswereld
Ook al hoor je er relatief weinig over, ook onder ouderen komen depressie, angst, eenzaamheid en stress veel voor. Ouderenpsychiatrie vraagt echter om een andere blik op mentale gezondheid: één waarin levensgeschiedenis, lichamelijke kwetsbaarheid en de directe leefomgeving een grote rol spelen. In hoeverre is aandacht voor natuur waardevol – voor ouderen in het bijzonder – en heeft natuurbeleving invloed op de behandeling en het herstelproces?
Voor Groene GGZ in de praktijk sprak ik met psychiater en medisch bioloog Mardien Oudega en sociaal-psychiatrisch verpleegkundige (SPV) Gerdine van Til van GGZ inGeest, locatie Oldenaller. Oldenaller is een polikliniek voor ouderenpsychiatrie gericht op mensen boven de 65 jaar. En waar Mardien Oudega zich vooral bezighoudt met diagnostiek en behandeling, bevindt Gerdine van Til zich dichter bij de dagelijkse praktijk van cliënten.
Op weg naar beleving
Het was een normale werkdag, wat binnen de GGZ inhoudt dat er altijd dingen anders dan verwacht kunnen verlopen. Zodoende was Mardien nog even verhinderd en begon het gesprek met Gerdine van Til. Bij haar is ook de wandelgroep van Oldenaller begonnen.
Buiten zijn in de natuur
maakt de belevingswereld van mensen groter
Gerdine: “Jaren geleden ben ik een wandelgroep gestart als onderdeel van een onderzoek naar de relatie tussen lichamelijke inspanning en cognitieve functies. Inmiddels is de groep uitgegroeid tot een laagdrempelige manier om letterlijk en figuurlijk weer in beweging te komen.”
Nieuwsgierigheid
Het wandelen op zich maakt geen deel uit van de behandeling, maar kan door deelnemers wel degelijk als helend worden ervaren. Gerdine: “Deelnemers ontmoeten lotgenoten zonder dat de nadruk ligt op hun klachten. Dat verbindt. Gesprekken ontstaan vanzelf. Of niet. Het is allebei goed. Je gaat gewoon wandelen, je hoeft helemaal niks.”
Maar zo simpel als het klinkt, is het niet.
“Nee, mensen die al lange tijd de deur niet meer uitgaan, kunnen vrees voor contact ontwikkelen. Voor hen is de wandelgroep een grote stap. Maar juist doordat er geen verwachtingen zijn, ontstaat er opening. Nieuwsgierigheid speelt daarbij een grote rol en de natuur biedt daarvoor volop variatie en beleving.”
Gerdine herinnert zich duidelijk iets: “Ze hebben me wel een tijdje de akela genoemd” vervolgt ze lachend. Zo was er een meneer die zich moeilijk iets liet zeggen. Dan zei ik dollend ‘we gaan natuurlijk wel bij elkaar blijven. Je gaat niet opeens een andere route lopen, want ik wil wel met elkaar terugkomen.’ Dat wordt dan moeiteloos geaccepteerd. Mijn nieuwsgierigheid helpt daarbij om het allemaal luchtig te houden. Ik kijk met aandacht naar de omgeving en betrek de groep daarbij:
‘Kijk, dat aparte bloempje! Wat groeit daar nou? Welke vogel hoor je? Wat denk jij dat daar gebeurt…?’
Samen kijken, ontdekken en soms even opzoeken wat het is… Niet om mensen iets te leren, maar om hun aandacht een moment te verplaatsen naar wat er om hen heen gebeurt. Dat blijkt verrassend krachtig.”
Therapie en medicatie
Voordat een behandeling kan starten is uiteraard eerst een diagnose nodig. Mardien Oudega, die inmiddels is aangeschoven, is degene die zich bezighoudt met het stellen van de juiste diagnose, medicatie en therapie.
Mardien: “Veel ouderen blijven lang doorlopen met psychische klachten voor ze eens aan de bel trekken. Sommigen willen anderen niet tot last zijn, willen niet ‘zeuren’, of ervaren hun problemen als iets wat hoort bij het ouder worden en waar ze zich maar doorheen moeten slaan. Ook bestaat soms gewoon weerstand tegen hulpverleners, al helemaal tegen een psychiater, want ‘ze zijn toch niet gek?’
Wanneer de diagnose dan gesteld is, kijk ik waar de cliënt het meest baat bij zou kunnen hebben. En niet onbelangrijk: waar diegene voor openstaat. Hoe iemand tegen een bepaalde behandeling en/of medicatie aankijkt, speelt namelijk een grote rol bij de weg naar herstel. Waar de een zich op latere leeftijd nog vol in kan zetten om een zekere therapievorm aan te gaan, wil de ander daar niet meer aan beginnen” vervolgt Mardien. “Die cliënt wil gewoon een pil. Punt.”
Maar diezelfde pil staat anderen weer tegen
“Ja, want ouderen hebben vaak al veel medicijnen die ze om andere gezondheidsredenen moeten innemen. Nóg een pil erbij, roept dan weerstand op.”
Omgaan met verlies en verandering
Wat ouderenpsychiatrie vooral anders maakt, is dat ouderen te maken hebben met ingrijpende veranderingen. Niet zelden gaat het daarbij om een opeenstapeling van verlies: gezondheid gaat achteruit, lopen wordt moeilijker, sociale contacten vallen weg en dierbaren overlijden. Hun belevingswereld wordt kleiner.
Mardien: “Rolverandering en acceptatie spelen dan ook een belangrijke rol binnen verschillende behandelvormen, zoals interpersoonlijke therapie (IPT) en Acceptance and Commitment Therapy (ACT). Mensen die jarenlang gewend waren voor anderen te zorgen, in het arbeidsleven te staan of zelfstandig alles te regelen, worden geconfronteerd met een werkelijkheid die er ineens totaal anders uitziet.”
Gerdine: “Vooral hierbij is het fijn om te zien hoe natuur mensen uit hun hoofd haalt. Veel mensen zijn tijdens het wandelen vooral bezig met hun gedachten. Door bewust aandacht te hebben voor wat er om je heen gebeurt, ben je even mindful bezig: uit je hoofd en in het moment. Een uitnodiging om nieuwsgierig te zijn naar de omgeving helpt daarbij.
Vergeet ook niet dat ouderen vaak naar de grond kijken tijdens het wandelen, omdat ze extra moeten opletten waar ze lopen, om niet te struikelen, te vallen en wat te breken. Ze waarderen het dan des te meer wanneer je ze op iets leuks of bijzonders wijst.”
Al snel volgen verschillende anekdotes, waaruit ook meteen maar weer blijkt hoe verschillend mensen naar dezelfde omgeving kunnen kijken. En hoe vermakelijk dat kan zijn. Lachen hoort er dan ook zeker bij!
De kuifeend
Gerdine: “We liepen langs een plas en ik wees enthousiast naar een zwart-witte eend: ‘Oh, kijk nou wat een mooie eend. Hoe heet die soort ook alweer?’
Een van de deelnemers, een Chinese meneer die jarenlang een restaurant had gehad, antwoordde direct: ‘Dat is een kuifeend. Die zijn taai.’ Het hele gezelschap schoot in de lach. Zo’n antwoord had natuurlijk niemand verwacht!”
Het voorval laat zien hoe persoonlijke ervaringen bepalen wat mensen waarnemen. Waar de één een mooie vogel ziet, ziet de ander een herinnering aan zijn werkzame leven. En dat is meteen weer voeding voor een nieuw gesprek.
Opbloeien
Nog zo’n voorbeeld ging over een meneer die vroeger fanatiek had gebokst. Gerdine: “Door omstandigheden maakte boksen geen deel meer uit van zijn leven. Toen we tijdens een wandeling twee boksers zagen trainen, liep meneer erop af, raakte met hen in gesprek en begon spontaan tips te geven. Je zag hem helemaal opleven!”
Op weg naar herstel
Het zijn precies dit soort onverwachte momenten die moeilijk te organiseren zijn binnen vier muren. Buiten ontstaat ruimte voor toeval, herkenning en contact.
De wandelgroep brengt de ouderen letterlijk en figuurlijk in beweging. Wandelen brengt ritme, structuur, beweging en sociale verbinding. Tegelijkertijd zorgen buitenlucht, zintuiglijke prikkels en onverwachte ontmoetingen ervoor dat mensen weer in contact komen met hun omgeving.
Met zulke mooie ervaringen zou je dan verwachten dat het wandelen ook gericht ingezet wordt als onderdeel van een behandeling. Dat bijvoorbeeld individuele, soms moeizame, therapeutische gesprekken ook geregeld buiten plaats kunnen vinden. Wandelend of zittend in een groene buitenruimte.
Gerdine: “Nu je het zegt, dat hebben we in de coronaperiode wel gedaan.”
Ze richt zich tot Mardien: “Jammer eigenlijk dat we dat niet meer doen toch?”
Ze richt zich weer terug: “Je hebt me wel weer enthousiast gemaakt om daar toch weer serieus over na te denken!”
* * *
Waar medicatie en/of therapie soms echt noodzakelijk zijn, valt bij ouderen toch ook te concluderen, nog meer dan bij andere leeftijdsgroepen, dat herstel soms al begint met het vergroten van een kleiner geworden belevingswereld.
Marjori Hong
Voor IVN Natuureducatie, afdeling Amsterdam, maakt Marjori de reeks ‘Groene GGZ in de praktijk’. Marjori werkt op het gebied van stressregulatie en vitaliteit en is tevens auteur en initiatiefnemer van Gefladder – natuur als mentale opkikker.
