Van weten naar doen
Een duurzame levensstijl vraagt om gedragsverandering. Hoe krijg je dat voor elkaar? Door heel goed rekening te houden met hoe de mens in elkaar zit. Inzichten uit de gedragspsychologie kunnen helpen mensen voor de groene zaak te winnen.
Het zou zo simpel moeten werken. We weten dat er klimaatverandering aan de gang is. We weten dat we in een tijd van ecologische crisis leven. We weten dat de gevolgen daarvan ook de mens heel hard zullen treffen. Dan zou het toch logisch zijn als we onze levensstijl verduurzamen om de collectieve druk op het planetaire systeem te verlichten. Kennis + urgentie = gedragsverandering, zou je denken. Maar zo gaat het niet, en dat heeft alles te maken met hoe we als mens in elkaar zitten. Daarom zetten overheden en natuurorganisaties steeds vaker inzichten uit de gedragspsychologie in om mensen te bewegen tot meer duurzame keuzes.
‘Bij gedragsverandering ten behoeve van klimaat en biodiversiteit spelen dezelfde voor mensen problematische elementen’, zegt Reint Jan Renes. Hij is gedragswetenschapper en lector Psychologie voor een Duurzame Stad aan de Hogeschool van Amsterdam. ‘Het is een abstracte problematiek die van ons vraagt om nú een offer te brengen, maar de gevolgen treden pas later op. Welke gevolgen, dat weten we niet precies. En misschien treffen ze ons niet, maar mensen aan de andere kant van de wereld. Zelfs als we het snappen, zelfs als we het willen, dóen we het toch vaak niet.’ Dat heeft volgens Renes alles te maken met bepaalde neigingen die in ons evolutionaire verleden nuttig waren, maar ons nu in de weg zitten. ‘We zijn kortetermijndenkers, leven volgens routines, willen onze energie sparen en kijken altijd wat de ander doet.
En onze sociale omgeving – zoals de politiek en de media – lijken momenteel toch vooral te zeggen: klimaat doet er even niet toe. Tegelijkertijd zijn er overal om ons heen prikkels om te kopen en te consumeren, van lekkere snacks tot goedkope vliegreizen.’ Onze psyche werpt dus obstakels op, maar de zaak is niet hopeloos. Want je kunt ook gebruikmaken van precies die menselijke natuur om mensen tot
verandering te verleiden, weten gedragspsychologen.
Ervaar je ongewoonheid
Zo is Renes betrokken bij een project HiddenBiodiversity, om met onder andere Naturalis Biodiversity Center in Leiden stadstuinen groener en wilder te maken. ‘Uit ons onderzoek blijkt dat veel mensen hun tuin best willen laten verwilderen, maar ze zijn bang voor het sociale ongemak: wat zullen de buren
ervan zeggen? Het levert associaties op met “onkruid”, rommel en slecht onderhoud. Zorg daarom voor voorlichting in de buurt, of zet er een bordje bij met
uitleg dat we bewust verwilderen voor de biodiversiteit.’
Met het project Noblesse Oblige richt de vakgroep zich op mensen met een bovengemiddeld inkomen, bijvoorbeeld in Amsterdam Oud-Zuid. ‘Die mensen hebben een levensstijl waarbij veel CO2 wordt uitgestoten. Ze zijn geïnteresseerd in duurzaamheid, rijden Tesla’s, maar gaan ook vier keer per jaar op vliegvakantie. Het is een belangrijke groep om tot gedragsverandering te prikkelen, want ze bekleden vaak invloedrijke posities in de maatschappij.’ De interventie die Renes en zijn team bedachten was mensen hun eigen ‘ongewoonheid’ te laten zien.
‘We ontwierpen een “weegschaal” die hun eigen uitstoot vergeleek met de gemiddelde Nederlander. Dan zien ze de balans dus enorm uitslaan. Als je hen dit vertelt, helpt het niet veel. Maar als je hen laat erváren wat het verschil is tussen hun waarden en wat ze doen, dan heeft dat vaak meer impact.’ Bij veel onderzoeksprojecten wordt geprobeerd om de gedragsverandering
‘relationeel’ te maken. ‘We zoeken de samenhang met andere mensen. We zijn zulke sociale wezens, daar zit de crux.’
Klimaatspagaat
Meestal zijn het overheden die de expertise van gedragspsychologen inschakelen, maar ook diverse organisaties hebben deze weg gevonden. Bijvoorbeeld
de stichting KlimaatGesprekken, die klimaatcoaches opleidt. Deze coaches organiseren workshops en trainingen bij organisaties, bedrijven, onderwijsinstellingen of in buurten om een duurzame levensstijl te promoten op bijvoorbeeld het gebied van voeding of mobiliteit.
‘We willen mensen niet alleen helpen hun ecologische voetafdruk te verkleinen, maar ook hun ecologische handafdruk te vergroten’, zegt directeur en voormalig IVN-projectleider Alina Salomon. ‘Dat betekent dat we tools bieden om anderen te inspireren om mee te doen, vooral de mensen die nog niet zo in de groene beweging zitten.’ In die gesprekken houden de coaches nadrukkelijk rekening met psychologische obstakels. ‘Klimaat en duurzaamheid zijn grote en complexe thema’s, en mensen zijn wars van een moraliserend toontje. We zijn goed als we gelijk hebben, dat hebben we altijd geleerd.
Die houding zie je nog steeds terug bij natuurorganisaties. Maar die werkt averechts.’ De coaches hanteren een aantal vuistregels, zoals ‘kies je timing’, ‘beweeg mee met weerstand’, ‘praat vanuit je hart’ en ‘accepteer ambivalentie’. ‘We houden rekening met emoties. Mensen hebben het gevoel dat ze het niet kunnen, of niet alleen, of zijn bang dat ze voor gek worden verklaard als ze zeggen dat ze in het weekend bij een demonstratie op de A12 liggen.
’ KlimaatGesprekken zet nadrukkelijk in op wat je de 3 H’s zou kunnen noemen: hoop, handelingsperspectief en humor. ‘Juist om het thema minder zwaar en dreigend te maken, want dat werkt verlammend. We zeggen bijvoorbeeld: deel je klimaatspagaat. Dat je wel de trein pakt, maar ook nog vlees eet. Dat is herkenbaar, en heel menselijk. Er wordt ook veel gelachen in de gesprekken.’ De aanpak werkt.
Bij het Engelse Carbon Conversations, waar KlimaatGesprekken op is gebaseerd, bleek uit onderzoek dat 70 procent van de deelnemers aan de opleiding tot klimaatcoach stelt dat het goed lukt de ecologische voetafdruk omlaag te brengen.
Loop niet op het gras
Ook IVN past gedragspsychologische inzichten toe, bijvoorbeeld in de werving van nieuwe vrijwilligers. Mirjam van Huizen is projectleider bij IVN Limburg
met onder meer gedragsverandering als aandachtsgebied. Ze is gedragspsycholoog, en studeerde ooit af op een onderzoek bij Staatsbosbeheer hoe je mensen
zover kunt krijgen dat ze hun hond aan de lijn houden in natuurgebieden. Nu bedenkt ze aan welke knoppen je kunt draaien om mensen te bewegen bij IVN actief te worden voor de natuur.
‘Het vertrekpunt is de obstakels die mensen voor zich zien. Kan of weet ik wel genoeg, als vrijwilliger moet ik zeker ook veel vergaderen; dat soort gedachten. Als je die kent, kun je daar in je beleid en procedures rekening mee houden. Zorg ervoor dat iedereen die zich meldt een persoonlijke reactie krijgt, bijvoorbeeld. Start een buddysysteem om mensen wegwijs te maken. Let niet alleen op wat je zelf als IVN nodig hebt, maar kijk ook wat mensen komen bieden en pas je aan.’
Zo werd er bij het project Boer Zoekt Buur niet om vrijwilligers gevraagd, maar om ‘handjes’. ‘Dan klinkt het als een eenmalige activiteit, waardoor mensen niet bang zijn ergens lang aan vast te zitten.’ En er zijn meer wenken uit de gedragspsychologie. ‘Zeg liever niet tegen mensen wat ze niet moeten doen. Als je zegt “loop niet op het gras”, dan plant je juist het idee in iemands hoofd dat je daar kunt lopen.’ Van Huizen en haar collega’s hebben hun aanbevelingen in de vorm van een factsheet beschikbaar gemaakt voor IVN-afdelingen. ‘Misschien wel het belangrijkste inzicht: vertrouw niet alleen op kennis. Die neiging hebben we sterk bij IVN.
Vertel hoe de natuur werkt, hoe die planten en vogels heten, en het enthousiasme bij de ander komt vanzelf. Maar dat werkt lang niet altijd, zeker
niet bij mensen die van huis uit niet zoveel affiniteit hebben met natuur. Praat niet alleen vanuit je hoofd, maar ook vanuit je hart. Als je echt mensen wilt bereiken en winnen voor de groene zaak, moet je je gevoel laten spreken.’
Leven naar je waarden
Je gedrag aanpassen ten behoeve van het klimaat klinkt concreet en praktisch. Maar de missie van IVN is om mensen de natuur te laten beleven en natuurverbondenheid te stimuleren. Kun je voor zo’n wat abstracter idee ook terecht bij de gedragswetenschap? ‘Maar natuurlijk’, zegt Reint Jan Renes. ‘Het eerste wat je je dan moet afvragen is: hoe ziet natuurverbondenheid eruit? Letterlijk: waar zou je een foto van kunnen maken? Als je bijvoorbeeld met elkaar vindt dat een dagelijkse wandeling in het groen een vertaling is van natuurverbondenheid, dan kun je aan de slag. Je weet dan wat het gedrag is dat je wilt bevorderen.
Vervolgens bedenk je wat de obstakels zijn die maken dat mensen het niet doen. Die blijken vaak heel zinnig. Het is duur, of lastig, of moeilijk inpasbaar in de
agenda. Dan ga je interventies bedenken om het gemakkelijker te maken, bijvoorbeeld de oprichting van een wandelgroep op een vast tijdstip.’ Met gedragspsychologie help je mensen om de stap van denken naar doen te zetten.
Want uiteindelijk, zo wil Renes benadrukken, zijn we niet alleen maar die kortetermijndenkende en genotgevoelige wezens. ‘Mensen kunnen ook groots zijn, verstandige beslissingen nemen, offers brengen en naar hun waarden leven. We kunnen echt wel over onze psychologische obstakels heen stappen. Vooral als we de drempel wat verlagen.’
Op klimaatgesprekken.nl/e-course kun je je aanmelden voor een gratis e-course en leren hoe je op een positieve manier gesprekken aangaat. De factsheet voor
IVN-afdelingen kun je downloaden via ivn.nl/aanbod/natuurverbinders
Zo voer je een constructief en verbindend gesprek
Hoe krijg je mensen mee om zich in te zetten voor natuur en klimaat?
Dit zijn de tips van de experts uit dit artikel:
- Voorkom dat je mensen zegt wat ze moeten doen en vermijd een belerende toon
- Laat zien wat je zelf doet
- Vertel ook waar je zelf mee worstelt wat gedrag betreft
- Blijf bij het onderwerp waar de interesse ligt; ga niet van vlees eten naar vliegen
- Laat mensen zichzelf overtuigen; vraag wat ze al doen en geef aan waarom dat waardevol is
- Vraag niet het maximale; elke stap is belangrijk
- Wees nieuwsgierig naar de standpunten van de ander
- Spreek niet alleen vanuit je hoofd maar ook vanuit je hart
- Maak deelname aan initiatieven klein en behapbaar
Tekst: Paul Q de Vries
Illustraties: Marike Knaapen
Mens & Natuur magazine
Dit artikel verscheen eerder in de winter editie van Mens & Natuur magazine 2025. Wil je ook het Mens & Natuur Magazine ontvangen? Voor € 25 per jaar ben je al lid van IVN en ontvang je 4x per jaar ons magazine en kun je gratis of met korting deelnemen aan onze activiteiten, cursussen en workshops.
