Confettinatuur is een bron van biodiversiteit

Uit: Trouw, 7 januari 2026 

Confettinatuur is een bron van biodiversiteit.

Toch mag van Gelderland de zaag erin

Oude bosgronden zijn belangrijk voor de biodiversiteit van het ecosysteem. Toch wil de provincie Gelderland de beschermde status van een groot deel ervan opheffen. Tot verontwaardiging van oppositie en natuurorganisaties.

Door WILFRED SCHOLTEN

Het is maar honderd meter van zijn huis in het plaatsje Vorden, in de Achterhoek. Als argeloze wandelaar zou je er zo aan voorbijlopen. Maar Dick van Hoffen is bioloog en actief binnen de Vereniging Bomenbelang Bronckhorst en hem valt het wel op. “Dit is een oud bosje met bomen in een houtwal. Je ziet ook een smal zandpad ernaast. Het bestaat al eeuwen. De bodem is nooit omgeploegd of bemest, het is letterlijk historische grond.”

Van Hoffen laat dit beboste gebied aan de rand van een jarentachtigwijk zien om aan te tonen dat overal, op de meest onverwachte plekken, oude natuur ligt die beschermd moet worden. “In april staat het hier vol met bosanemonen. Mooie witte bloemen die alleen voorkomen op oude bosgronden.”

De reden dat de gepensioneerde bioloog zich zorgen maakt is dat het provinciale bestuur van Gelderland zulke kleine stukken oude bosgrond vogelvrij gaat verklaren. “Dat is funest, zowel cultuurhistorisch als voor de biodiversiteit van het landschap.”

‘Pragmatische criteria’

Nu hebben deze oude bosjes nog een beschermde status, zowel binnen als buiten de vastgestelde natuurgebieden Natura 2000 en het Gelders Natuurnetwerk. De zogeheten ‘oude bosgroeiplaatsen’ zijn plekken in het landschap waar ten minste al sinds het begin van de negentiende eeuw bos aanwezig was. De tijdgenoten van koning Willem I hebben daar al in 1815 langs gewandeld. Op dit soort plaatsen komen vaak nog bijzondere flora en fauna voor, omdat er er nooit iets met de grond is gebeurd. Soms al niet sinds de middeleeuwen.

Op initiatief van BBB-gedeputeerde Harold Zoet wordt die bescherming voor een deel losgelaten buiten de grote beschermde natuurgebieden. Het gaat om oude bosjes met ‘lage natuurwaarde’, omdat ze minder dan één hectare groot zijn en omdat er bomen op staan die jonger dan vijftig jaar zijn. In totaal gaat het om 1700 hectare. Deze ‘pragmatische criteria’ zijn bedoeld om gemeenten de mogelijkheid te bieden deze kleine stukjes oud bos te bestemmen voor ‘gewenste maatschappelijke ontwikkelingen’, politiek taalgebruik voor woningbouw, wegen of de uitbreiding van het elektriciteitsnet. Het is een plan dat al in het provinciale coalitieakkoord stond, maar dat nu uitgevoerd wordt. Tegen de wil in van de oppositiepartijen GroenLinks, PvdA en Partij voor de Dieren en tal van natuurorganisaties.

Dick van Hoffen is het met de protesten eens. “Door alleen naar de leeftijd van de bomen te kijken, vergeet de provincie dat de bodem minstens zo waardevol is. In die onberoerde bosgrond zitten de planten, schimmels en insecten die samen de gewenste biodiversiteit in ons ecosysteem vormen. Dat verdwijnt tegelijk met de bomen als er op die plekken gebouwd mag worden.”

Bovendien is nog onduidelijk hoe de criteria zullen worden toegepast. Mag bijvoorbeeld bos dat kleiner is dan één hectare maar wel oude bomen heeft nu wel of niet verdwijnen? Die onduidelijkheid ontstaat door deze willekeurige criteria. “Waarom niet kijken naar de kwaliteit van het bos? Welke bijzondere soorten flora en fauna bevinden zich daar? Dat is natuurlijk hartstikke arbeidsintensief om te onderzoeken, dus heeft men daar maar van afgezien.”

 

Waardevol bos dreigt te verdwijnen

Van Hoffen is niet de enige met kritiek. Binnen het provinciehuis is er volgens dagblad de Gelderlander onder ambtenaren grote onvrede ontstaan over deze normen, die volgens de critici gewoon uit de duim gezogen zijn en niet wetenschappelijk worden onderbouwd. Een aantal ambtenaren is vanwege onenigheid over deze beleidswijziging van de BBB-bestuurder opgestapt. De oppositiepartijen hebben naar aanleiding van het voorstel en de gang van zaken op de laatste Statenvergadering een motie van wantrouwen tegen gedeputeerde Zoet ingediend, die het overigens niet haalde. Het beleid wordt nu verder uitgewerkt.

Dit betekent dat gemeenten bij het wijzigen van een bestemmingsplan voor de bouw van woningen of wegen dit soort stukjes historische bosgrond voortaan gewoon mogen omploegen. Op de kaart van Gelderland heeft Natuur en Milieu Gelderland met rode stippen aangegeven om welke specifieke plekken het gaat. Het geeft de indruk van confetti die over de provincie is uitgestort, zoveel zijn het er. En zo klein zijn ze vaak. De dichtregels van J.C. Bloem lijken hier letterlijk op van toepassing: ‘Wat is natuur nog in dit land? Een stukje bos, ter grootte van een krant’.

Maar bij elkaar gaat het wel om 2300 hectare stukjes waardevol bos, zegt Van Hoffen. Waarvan dus 70 procent mag verdwijnen. “Ze vormen vaak een buffer tussen de schrale landbouwgronden die uitgeput zijn en daarom een groene woestijn vormen. Er zit niks”, zegt Van Hoffen. “Terwijl in die bosjes natuurlijke vijanden zitten van insecten die plagen op het landbouwgebied op een natuurlijke manier kunnen oplossen. Vergeet die waarde ook niet.”

 

Verwoestend effect op de natuur

Bioloog Van Hoffen loopt iets verder achter de tuinen van het wijkje in Vorden en wijst naar een paar enorme boomstronken die daar liggen. Gemeenteambtenaren van de plantsoenendienst hebben die uitgegraven, niet wetende dat dit oude bosgrond was. “Toen ik dat zag heb ik meteen verontwaardigd aan de bel getrokken”, vertelt hij. “Ze wisten niet dat het om een stukje oud bos ging, in het bestemmingsplan is het gewoon ingetekend als groengebied. Met het uit de bodem halen van de stronken hebben ze de grond er eromheen ook uitgegraven. Met als gevolg dat bijzondere planten als bosanemoon, wilde kers, vlier en grote muur nu ook zijn verdwenen. Doodzonde! We gaan ons nu beraden wat we kunnen doen om het te herstellen.”

Dat is precies ook de reden waarom de bioloog vreest dat de criteria om oude bosjes te kunnen bebouwen een verwoestende werking op de natuur zullen hebben. “Gemeenten hebben vaak geen kennis in huis om met oude bosgrond om te gaan. Dit valt onder de gemeente Bronckhorst, een van de grootste gemeenten van het land qua oppervlakte. Maar ze hebben niet eens een ecoloog in dienst. Schande! Ja, dan krijg je dit. Anders had die ecoloog kunnen zeggen dat ze er met hun tengels van af moesten blijven.”

Van Hoffen, die zelf als ambtenaar bij de afdeling ruimtelijke ordening landelijk gebied van de provincie werkte, waarschuwt daarom dat de nieuwe provinciale plannen de bescherming van deze kleine, versnipperde percelen verzwakken door de verantwoordelijkheid bij gemeenten neer te leggen. “We zien ook bij bomenkap dat er eigenlijk nauwelijks handhaving is. Ja, er is hier een ambtenaar die voor de helft van de tijd het hele gebied moet bestrijken bij de handhaving. Dat is natuurlijk flauwekul.”

Schuilplaats voor zeldzame insecten en planten

Even verderop ligt een boomstronk van een grote, oude eik die nog wel in de grond zit. Al meer dan twintig jaar geleden gekapt, waarschijnlijk omdat die ziek was. Het hout is deels vermolmd en dus een prima plek voor insecten, zoals het klein vliegend hert, bijen, hommels en wespen. “Die maken er nesten in en leveren verder geen overlast op voor mensen, maar ze zijn wel heel belangrijk voor de biodiversiteit”, zegt de bioloog. Oude bosjes fungeren bovendien als laatste schuilplaatsen (‘refugia’) voor zeldzame insecten en planten.

De Achterhoek is bij uitstek een streek waar de oude bosjes veel voorkomen, zo blijkt als Dick van Hoffen in de auto stapt en de omgeving laat zien. Ooit maakte dit gebied rond Vorden deel uit van het landgoed van de baron die op kasteel Hackfort woonde. Sinds eind jaren zeventig is het in bezit van Natuurmonumenten. Het voor deze streek zo karakteristieke coulisselandschap is hier duidelijk te zien met afwisseling tussen landerijen, houtwallen en bomen.

Bij een lange bomenrij stapt Van Hoffen uit en laat zien dat dit ook zo’n historisch perceel is. “Je kunt de oude bosgroeiplaatsen vergelijken met antieke funderingen van een stad. De provincie stelt nu voor om alleen nog te kijken naar de verf op de muren, de bomen van minder dan vijftig jaar oud. Als die verf niet oud genoeg is, mag het hele gebouw gesloopt worden. Maar de unieke, eeuwenoude fundering verdwijnt dan ook.”

 

Dweilen met de kraan open

Toen de plannen van de provincie bekend werden gemaakt organiseerde de Partij voor de Dieren eind november een demonstratie voor het Huis der Provincie in Arnhem. Bijna vijftig maatschappelijke organisaties protesteerden per brief, en een groot aantal insprekers liet van zich horen. Het leeft bij de inwoners van Gelderland. Van Hoffen: “Je krijgt dit soort eeuwenoude natuur niet meer terug als die eenmaal verdwijnt”.

In het beleidsstuk dat hierover gaat noemt gedeputeerde Zoet dat zelf ook een risico van zijn nieuwe beleid. Vanuit de Europese Unie heeft Nederland de opdracht gekregen de natuur de komende decennia aanzienlijk te verbeteren via een natuurherstelverordening. Dat zou wel eens kunnen betekenen, schrijft Zoet, dat het aan de gemeente overlaten van een deel van de bescherming van de oude bosgroeiplaatsen dit natuurherstel kan belemmeren.

Dick van Hoffen slaakt een zucht. “Dat bedoel ik nu. Wat straks aan oude bosgroeigebieden verdwijnt, moet daarna weer hersteld worden met nieuwe natuur, wat langer duurt en ecologisch veel minder waardevol is. Dit beleid is dus dweilen met de kraan open.”

Een van onze leden las in Trouw bovenstaand artikel over het kappen van kleine oude bosjes waarin Dick van Hoffen uit Vorden geïnterviewd wordt over wat er verloren gaat als stukjes oud bos gekapt worden. IVN Zutphen vindt het de moeite waard om het artikel in zijn geheel op onze website te plaatsen. Het originele artikel leest u hier.

De foto’s zijn gemaakt door Dick van Hoffen en mogen met zijn toestemming door IVN Zutphen worden gebruikt.