Groene hulp in het voortgezet onderwijs?

Eén systeem, twee groepen onder druk.
Tijden veranderen en meegaan met de tijd brengt nieuwe uitdagingen met zich mee. De stresssituatie op scholen neemt zorgwekkende vormen aan, zowel bij leerkracht als leerling. Kan een groene time-out hier een rol spelen? – Deel 1: de leerkracht.

Op school in tegenwoordige tijd

Lopend door een middelbare school valt meteen op dat het zwarte schoolbord met krijtjes en wisser heeft plaatsgemaakt voor een groot scherm waar digitale informatie op gedeeld kan worden. Denk jij dan ook met weemoed terug aan de leerkracht die even snel een krijtje naar het hoofd gooit van die ene leerling die maar door blijft lullen? Gouden tijden waren dat!

Maar niet alleen zijn de krijtjes verdwenen, ook de speelruimte van docenten lijkt kleiner geworden. Het optreden van een leerkracht kan tegenwoordig sneller op kritiek stuiten en tot discussie leiden.

Leerkracht en leerling onder druk

Op scholen hangt veel af van presteren. Het gaat dan niet alleen om de prestaties van de leerling, maar óók om die van de leerkracht en de school.  De resultaten moeten omhoog en daar zit de nodige druk op.

Met wiskundelerares en mentor in het voortgezet onderwijs, Juanita Benschop, spraken we over haar eigen situatie en hoe zijzelf met die stress omgaat. Juanita: “Je voelt dagelijks de onrust. Er zijn veel ad-hoc zaken die een al drukke dag nog uitdagender maken. Vooral als je een examenklas hebt, gaat dit je niet in de koude kleren zitten. Je doet toch je best om alles voor elkaar te krijgen, want je wilt als docent immers óók dat de kinderen slagen.

Examentraining na schooltijd

(sfeerbeeld ter illustratie)

Examenstress en ChatGPT

Een examenperiode waarbij veel afhangt van de behaalde cijfers is extra stressvol. Het is echt zo’n toetsingsmoment waarbij de spanning binnen school duidelijk voelbaar is. En, om niet te vergeten, bij de leerling thúís. Leerkrachten krijgen veel vaker dan voorheen te maken met boze leerlingen én hun ouders, die het niet eens zijn met de behaalde resultaten. Volgens de nieuwsberichten gaat dat ook weleens gepaard met geweld.

“Ik heb zelf gelukkig geen fysíeke dreiging meegemaakt,” benadrukt Juanita, “maar wél krijg je als leerkracht soms moeilijke mail binnen van ouders die er alles aan doen om hun gelijk te krijgen. Het komt zelfs voor dat ze zomaar dingen verzinnen of dat hun kinderen dingen verzonnen hebben, die de ouders vervolgens klakkeloos aannemen.”

Ook aan die mails zie je dat tijden veranderen.
“Ja,” reageert Juanita lachend, “ChatGPT helpt de ouders bij het schrijven van uitgebreide, beschuldigende mailtjes. Je krijgt dan prachtige ‘kunstwerken’ te lezen. Men haalt soms zelfs ‘artikel dit en dat’ erbij uit het Toetsprotocol!”

Vakantiestress

Leerkrachten krijgen vaak te horen hoe lekker zij het wel niet hebben met al die vakanties. Wat veel mensen zich niet realiseren, is dat er bij die ‘vakanties’ veel schoolwerk komt kijken. Toetsen nakijken en lessen voorbereiden bijvoorbeeld. Of op de laatste dag voor de vakantie nog even te horen krijgen dat er meteen na de vakantie een onverwacht project met de leerlingen behandeld moet worden. Dat betekent dus razendsnel nog van alles opzoeken en in veelvoud uitprinten en in de vakantie het thema indelen, vormgeven en voorbereiden. Waar een échte vakantie gaat om loslaten en ontspannen, kan stress zich juist ongemerkt opstapelen, omdat geen sprake is van herstel.

(sfeerbeeld ter illustratie)

 

Stresssignalen

Stress kan zich op verschillende manieren uiten:

• slecht slapen
• vergeetachtigheid, slechte concentratie
• sneller geïrriteerd raken
• emotioneel instabiel
• hoofdpijn
• nek- en schouderklachten
• geen energie meer hebben om te bewegen
• verslechterde weerstand
• en meer…

Uitval leerkrachten en systeemdruk

Leerkrachten vallen steeds vaker en sneller uit door ziekte. En daardoor eenmaal tot rust gedwongen, slaat de man met de hamer pas écht toe. Opgebouwde en (bewust/onbewust) genegeerde stress komt opeens tot uiting. Zodanig, dat langdurige uitval de realiteit wordt. Maar wat betekent dit groeiende ziekteverzuim onder collega’s concreet?

Hart voor de zaak

Juanita: “Docenten nemen de taken van uitgevallen collega’s over. Ze hebben hart voor de zaak en willen voorkomen dat nieuwe docenten aangenomen worden die nog moeten wennen aan een andere/nieuwe werkomgeving, wat nóg meer verstoring brengt. Dat is vooral niet wenselijk, omdat de directie op de resultaten zit. Dit houdt wel in dat die overgebleven docenten nog meer druk ervaren omdat er taken overgenomen worden en zij zich hier verantwoordelijk voor voelen.

Het is belangrijk dat we als docenten leren assertief te zijn.
Het onderwijs is een werkomgeving waar veel mensen werken die altruistisch zijn. Ze werken hard voor de leerlingen en collega’s en denken niet ‘zakelijk’. Ze doen dus eigenlijk alles voor een ander, al lijden ze zelf ook onder de werkdruk. Dat is wat vaak niet gezien wordt.”

Vanuit de samenleving klinken voornamelijk de klachten over uitgevallen lesuren.
“Inderdaad. Leerlingen worden nerveus omdat ze lessen missen en krijgen daardoor hun ouders op hun dak. De ouders klagen vervolgens bij de teamleiding of directie. Ouders zijn bang dat hun kind met achterstand het nieuwe schooljaar ingaat, want meestal hebben we te maken met een doorlopende leerlijn. Je mist dan bepaalde basisstof. De ouders denken de laatste jaren heel gedetailleerd mee met het leerproces, wat natuurlijk wel goed is, maar de docenten zien het als ‘geen vertrouwen hebben in het systeem’.”

Persoonlijke coping

Al met al veel extra onrust. Hoe merk je aan jezelf dat spanning zich opstapelt?
“Ik voel het aan het feit dat ik de laatste tijd echt dingen moet opschrijven om te voorkomen dat ik, door vermoeidheid, zaken vergeet. En heb de neiging liever te willen zitten in mijn luie stoel met een kopje thee dan bewegen. Heb niet de energie om te bewegen, wat weer een negatief effect heeft op m’n gezondheid. Dikker worden bijvoorbeeld. En dat geeft óók weer stress!”

Ben je zelf al eens langdurig uitgevallen?
“Nee, dat is me gelukkig nog niet overkomen.”

Wat doe je om te herstellen van spanning?
“Nou, die luie stoel dus, met een kopje thee, zonder geluid. Dus geen muziek of t.v. aan. Gewoon voor me uitstaren en naar de lucht kijken.”

De lucht.
Bewust of onbewust toch een stukje natuur…
“Ja, natuur geeft echt direct ontspanning. In de winter denk ik echter niet meteen aan lekker buiten wandelen. Wanneer het weer wat warmer is, ga ik wel graag even naar het strand voor een wandeling.”

Is er binnen schooltijd voldoende ruimte voor ‘groene herstelmomenten’?
Ik heb een full-time baan en hier zit niet zoveel ruimte in. Als ik gedurende de dag even een gaatje heb, dan wordt dat gebruikt voor allerlei doeleinden binnen school, zoals kopiëren, gesprekken voeren met deze of gene, vergaderingen etc. Je komt ook haast niet aan pauzes toe, omdat je ook in je pauzes gaat kopiëren en praten met collega’s over het werk. Of leerlingen schieten je aan of zoeken je speciaal op met allerlei dringende en minder dringende vragen, waar je toch weer op ingaat. Wat we als leerkracht natuurlijk ook zelf doen. En dan kom ik toch ook weer terug op het stukje leren ‘nee’ zeggen.”

Hoe denk je over het integreren van natuur of de buitenruimte?
“Het zou echt wel wijsheid zijn om soms een vergadering buiten de deur te houden, bijvoorbeeld al wandelend in het park.

Vroeger, toen het wat rustiger was op school, liep ik samen met collega’s een rondje in de buurt. Dat was heel relaxed. Ik weet niet wat er door de jaren heen gebeurd is waardoor je dit niet meer kan doen. Misschien is het een idee om nog eens naar de schoolroosters te kijken en hoe de pauzes daarin verwerkt zijn en… wellicht is het ook een stukje tijdgeest. Je pakt soms liever nog even snel je telefoon erbij dan dat je een luchtje gaat scheppen om je hoofd leeg te maken.

Misschien ligt het ook wel aan mij en moet ik gewoon minder uren gaan draaien,” voegt Juanita nog even lachend toe, “dan zou ik die wandelingetjes wel kunnen maken!”

Groene veranderingen

Zoals Juanita zijn er nog vele anderen die op het werk worstelen met het vinden van voldoende herstelmomenten. En de oplossing hoeft niet ingewikkeld te zijn. Even lucht, even bewegen. Even uit de continue stroom van prikkels. Kleine veranderingen kunnen het verschil maken.

Meer ruimte voor herstel

• Groene werkomgeving;
  denk aan een prettige buitenomgeving waar medewerkers even kunnen opladen.
• Hersteltijd;
  maak binnen werkroosters daadwerkelijk ruimte voor korte herstelmomenten.
• Plezier en uitdaging;
  verzin bijvoorbeeld een maandelijkse groene challenge onder medewerkers, als stok achter de deur.

Voor organisaties en werknemers valt nog genoeg winst te behalen: werkgeluk, productiviteit, creativiteit en vooral… minder (langdurig) ziekteverzuim. De grootste uitdaging zal waarschijnlijk zijn om van die groene veranderingen een gewoonte te maken.

Groene GGZ in de praktijk

Marjori Hong

Voor IVN Natuureducatie, afdeling Amsterdam, maakt Marjori de reeks ‘Groene GGZ in de praktijk’. Marjori werkt op het gebied van stressregulatie en vitaliteit en is tevens auteur en initiatiefnemer van Gefladder, natuur als mindset.