Biodiversiteit
Renkumse Duizendknoopbrigade: even volhardend als Japanse duizendknoop
Dit artikel verscheen eerder in het magazine Buitenleven, editie 5, 2026.
Biodiversiteit
Het weer is wisselvallig, maar het is droog. Af en toe breekt de zon door. In de bossen bij Renkum gaan scheppen de grond in, worden wortels losgewrikt en werken vrijwilligers geconcentreerd samen. Vandaag ben ik te gast bij de Renkumse Duizendknoopbrigade, een groep gedreven natuurliefhebbers onder leiding van Henny Tax. Al tien jaar lang gaan zij de strijd aan met een van de meest hardnekkige exoten van ons land: Japanse duizendknoop.
Japanse duizendknoop (Reynoutria japonica) is geen struik of boom, maar een kruidachtige, meerjarige plant die zich met ondergrondse wortelstokken razendsnel uitbreidt. Hij verdringt inheemse soorten en vormt in steeds meer natuurgebieden een probleem. Ook in de bossen rond Renkum. Maar dankzij de brigade is de plant enorm teruggedrongen. Henny Tax is de drijvende kracht achter de brigade, die op twee verschillende dagen werkochtenden organiseert. De vaste kern bestaat uit zo’n twaalf vrijwilligers, waaronder zijn vrouw. De brigade is onderdeel van IVN Zuidwest Veluwezoom. Toen Henny met zijn vrouw in Renkum kwam wonen, zag hij Japanse duizendknoop steeds vaker opduiken. Hij nam contact op met de gemeente en vroeg of hij kon helpen bij het verwijderen. Die reageerde enthousiast. Via Stichting Landschapsbeheer Gelderland en IVN Natuureducatie kreeg het initiatief steeds meer vorm. Materialen, ondersteuning en vrijwilligers kwamen bij elkaar. Inmiddels is Henny niet alleen groepscoördinator, maar ook voorzitter binnen IVN. “Zo gaat dat”, zegt hij lachend, “als je eenmaal bij IVN zit.”
Ademruimte
De brigade probeerde jarenlang om de planten volledig uit te graven, maar dat bleek onbegonnen werk: elk achtergebleven wortelstukje zorgde voor nieuwe groei. Na experimenteren werd gekozen voor een andere aanpak. Het besmette stuk grond wordt kaal gemaakt, de grootste wortelkluiten uitgegraven en daarna afgedekt met een speciaal wortelwerend materiaal dat duizendknoop niet kan doorboren. Na twee jaar wordt het afdekmateriaal weer verwijderd. Het leven keert dan razendsnel terug. “Binnen een paar maanden zie je weer planten die hier van nature thuishoren”, vertelt Henny. “De natuur krijgt letterlijk weer ademruimte.” Hoewel het gebruik van niet-natuurlijk materiaal soms wringt, is dit voorlopig de enige betaalbare methode die écht werkt. “En als je ziet wat het oplevert, dan weet je waar je het voor doet.”
Zo werkt de brigade
Een werkochtend verloopt volgens een vast ritme: nadat Henny de vrijwilligers heeft gebriefd, gaan ze aan de slag om Japanse duizendknoop met schep en spierkracht te verwijderen. Vervolgens wordt de grond afgedekt om hergroei te voorkomen. Ten slotte strooien de vrijwilligers er bladeren overheen en voert de gemeente het plantmateriaal af. Het gebied wordt nadien nauwgezet gemonitord om te controleren of bijvoorbeeld muizen geen gaten in het doek hebben geknaagd. Henny: “Als ze een kans krijgen, komen ze.” Na twee jaar wordt het afdekmateriaal verwijderd, waarna de natuur zich snel herstelt.
Koffie en appeltaart
Naast hard werken is er ook aandacht voor gezelligheid. Tijdens de pauze verschijnt er appeltaart, meegebracht door Jacques, voormalig gymdocent en vandaag 76 jaar geworden. Koffie, thee en krukjes staan klaar. “Als mensen het leuk hebben, blijven ze terugkomen”, zegt Henny. De groep bestaat vooral uit actieve senioren, maar niet uitsluitend. Een van de deelnemers verruilde bewust het kantoorleven voor vrijwilligerswerk. “Hier is minder druk en veel meer voldoening.” Jacques vult aan: “Ik moest er niet aan denken om maar thuis te zitten. Dit is een hele gezellige club.”
Slim, taai, volhardend
Henny heeft een haat-liefdeverhouding met Japanse duizendknoop: “Hij is slim, taai en volhardend. Daar lijk ik misschien wel een beetje op.” Ondanks alles vindt hij Japanse duizendknoop een mooie plant, met sierlijke bloemen waar bijen en zweefvliegen graag op afkomen. De plant is familie van de rabarber. Jonge scheuten zijn zelfs eetbaar en de wortels bevatten medicinale stoffen. “Maar in ons landschap richt hij simpelweg te veel schade aan.”
Meer biodiversiteit
Zonder ingrijpen zou de ondergroei in het bos verdwijnen en plaatsmaken voor een monotone vegetatie. Dat is funest voor insecten, vogels en planten. Dankzij het werk van de brigade keert die diversiteit terug. Vaak is vingerhoedskruid een van de eerste soorten die weer verschijnt. Daarna volgt al snel een nieuwe, gezonde onderlaag. “Dan zie je waar je het voor doet”, zegt Henny.
Fons, een van de vrijwilligers, vertelt: “Toen ik met pensioen ging, wilde ik iets in de natuur doen en vond ik deze groep. Het is een leuke club mensen en ik kom op plekken waar ik normaal niet zou komen. En: het is lekker fysiek werk. De eerste keer had ik flink spierpijn, maar nu ben ik sterker geworden.”
De aanhouder wint
Na een krantenartikel over alternatieve bestrijding met behulp van varkens kreeg de werkgroep vragen van tuineigenaren van tuinen waar Japanse duizendknoop opduikt. Regelmatig geeft Henny persoonlijk advies. Zijn tips: “Pak de plant zo snel mogelijk aan. Steek de plant volledig uit, met zoveel als mogelijk van de wortels. Gooi de plantenresten bij het restafval, niet bij het gft of op de composthoop. Blijf controleren en herhaal zo nodig. En vooral: geef niet op, want de aanhouder wint.”
De pauze is weer voorbij en de groep gaat vol enthousiasme weer aan de slag. “Toen we begonnen zeiden mensen: ‘Dat gaat je nooit lukken’, maar we houden vol. En we krijgen hem eronder”, klinkt Henny strijdvaardig.
Zelf aan de slag voor de natuur?
Wie graag buiten is en iets wil betekenen voor de natuur, kan vrijwel overal terecht bij lokale natuurorganisaties. Voor het verwijderen van exoten heb je geen ervaring nodig. Henny: “Met sterke armen, optimisme en liefde voor de natuur kom je een heel eind.”
In actie tegen invasieve exoten
Dit jaar vraagt IVN Natuureducatie extra aandacht voor invasieve exoten met de campagne ‘Stop woekeraars’. Samen met de provincie Gelderland, gemeenten, terreinbeheerders en waterschappen wordt ingezet op meer bewustwording én concrete actie. Wie, net zoals de Renkumse Duizendknoopbrigade, woekeraars wil aanpakken, moet ze eerst leren herkennen. En dat blijkt in de praktijk soms lastiger dan gedacht. Welke planten en dieren horen hier van nature thuis, en welke soorten verstoren onze natuur? Test je kennis met de ‘Invasieve exotenquiz’ en ontdek hoe je zelf kunt bijdragen aan een gezonde, veerkrachtige natuur.
