Niet zien, maar voelen
Hoe maak je natuur toegankelijker voor mensen met een visuele beperking? IVN Natuurgids Wilfred Jansen organiseert bij afdeling Zuid-Kennemerland excursies voor blinden en slechtzienden. Hij en zijn vriendin Lindsey voelen een roeping om ook andere gidsen hiertoe te enthousiasmeren.
In de Kweektuin van Haarlem is het rustig. Brede paden slingeren langs een rijke verscheidenheid aan bomen. In het ochtendzonnetje rollen Wilfred Jansen (55) en Lindsey Zwiers (51) op een tandem binnen, de wind nog in hun gezicht en allebei met een glimlach. De Kweektuin is een plek waar je gemakkelijk kunt wandelen, waar veel diversiteit aan natuur is en waar je ook zonder auto moeiteloos arriveert. Juist daarom is dit een geliefde locatie voor natuurgids Wilfred van IVN Zuid-Kennemerland en zijn partner Lindsey. Enthousiast vertellen zij hoe natuur toegankelijker kan worden voor mensen met een visuele beperking, en hoe aandacht de natuur voor iedereen opent.
Een plek die uitnodigt
‘We hebben hier onze bomenexcursie gedaan’, vertelt Wilfred. ‘De paden zijn goed begaanbaar en de voorzieningen op orde. Smalle slingerpaden zijn voor iemand die slechtziend of blind is, vaak samen met een begeleider, onveilig of onprettig. Daar moet je rekening mee houden. Het strand is een locatie die goed werkt, daar hebben we een schelpenexcursie gedaan.’ Toegankelijkheid begint dus bij de keuze van de locatie, maar dat is pas het begin.
Voor de vogelcursus die Wilfred organiseert is hij ook bezig met een reliëfplaat van vogels. Zo kan iemand die de vogel in de lucht niet kan zien, toch een beeld vormen van de vogel. Idealiter zou hij ook een opgezette vogel willen,‘maar die zijn natuurlijk wel fragiel en heel duur’, voegt Wilfred toe. Lindsey heeft een visuele beperking. ‘Ik zie geen details van een boom’, legt ze uit. ‘Voor mij is het meer een bruine balk met daarboven een groen vlak. De schors of kleine besjes zie ik niet.’ Voor haar maakt dat navigeren in de natuur soms lastig. ‘Ik ben weleens flink verdwaald geraakt en obstakels zoals doorns of boomstronken zie ik niet.’ Tegelijkertijd benadrukt ze dat de ervaring per persoon verschilt. ‘Sommigen zien helemaal niets, anderen alleen silhouetten of door een kokertje. De ervaringen en drempels verschillen dus.’ Vanaf het moment dat Wilfred de natuurgidsenopleiding volgde, gaan Wilfred en Lindsey nog vaker de natuur in. Lindsey: ’Ik beleef nu meer. Met zijn begeleiding kan ik dingen ervaren die ik anders mis.’
Van droom naar gids
Voor Wilfred voelde de natuurgidsenopleiding als een logische stap. ‘Mijn droom was altijd om boswachter te worden. Het leven liep anders, maar ik was wel veel met de natuur bezig.’ Via een natuurexcursie waar hij een handje hielp, hoorde hij over de IVN-opleiding. ‘Ik schreef me in, samen met 84 anderen. Er was plek voor 25. Dat ik werd toegelaten was natuurlijk geweldig.’ Al snel ontstond het idee om rondleidingen te ontwikkelen voor mensen met een visuele beperking.
De eerste bomenexcursie voor blinden en slechtzienden was meteen volgeboekt en later volgden meer excursies, allemaal met enthousiaste reacties. Tijdens wandelingen begeleidt Wilfred Lindsey actief. ‘Ik geef haar mijn arm, begeleid haar, laat haar ruiken en soms proeven. Ik beschrijf rustig wat ik zie, zodat zij het in haar hoofd kan “zien”.’ Lindsey: ‘Ik loop niet graag met een blindegeleidestok; ik houd me liever aan Wilfreds arm vast.’ Bij een boom die niemand direct op naam kan brengen, raapt Wilfred een blad van de grond en laat het rondgaan. Het waaiervormige
blad wordt met de vingers gevolgd. ‘Even is er geen verschil tussen wie ziet en wie niet ziet’, zegt Wilfred. De boom laat zich kennen via de handen.
Verbondenheid en details
Voor Wilfred is het helder waarom inclusieve excursies belangrijk zijn. ‘Iedereen zou moeten weten hoe mooi, fragiel en tegelijk sterk de natuur is. Ik gun iedereen die verbondenheid en die prachtige details.’ En die details zijn er ook voor wie minder ziet, zolang ze op een andere manier worden aangeboden. Lindsey geniet van excursies waarbij haar zintuigen centraal staan: voelen aan bladeren, geuren ontdekken of schelpen vasthouden. ‘En dat kan ook bij standaard excursies, zolang de gidsen iedereen welkom heten en denken in de mogelijkheden.’ Wat kunnen natuurgidsen doen om excursies toegankelijker te maken? Volgens Wilfred en Lindsey begint het met de andere zintuigen. ‘Denk aan voelplaten van hout of RVS, reliëftekeningen of een opgezet dier.’ Bij excursies specifiek voor slechtzienden en blinden zijn er extra aandachtspunten: ‘Laat deelnemers niet tegen de zon inkijken, gebruik geen woorden als “hier” of “daar”, ga niet wijzen. Zeg liever: links, rechts, zoveel meter verderop, groter of kleiner dan.’ Werken in kleinere groepjes helpt ook. ‘Dan heb je meer aandacht voor het individu.’
Lindsey benadrukt daarnaast respectvolle taal: ‘Blinden of slechtziende mensen zijn niet dom. Betuttel ze niet.’ Wilfred: ‘Humor helpt verbinding te maken en houdt het menselijk.’ Ook het geven van context is belangrijk: geluiden, bewegingen of veranderingen in de omgeving. Even verderop staan we bij de grootste boom van de kweektuin. Voor Lindsey is het onmogelijk te zien hoe indrukwekkend deze boom is. Wilfred stelt voor de armen om de stam te slaan, zodat de omvang voelbaar wordt. Lindsey glijdt met haar handen langs de bast. Het is geen uitleg, maar ervaring. Misschien is dat wat toegankelijke natuur uiteindelijk betekent: niet alles zien, maar wel alles mogen beleven.
Tips voor IVN-Gidsen
- Gebruik de zintuigen: Laat mensen een boom omarmen of de bast voelen zonder meteen uitleg te geven. Eerst beleven, dan pas benoemen.
- Natuurlijk materiaal: Laat natuurlijk materiaal, zoals bladeren, schelpen en gevallen besjes door ieders handen gaan.
- Voelmaterialen: Kun je de planten of dieren niet aanraken? Voelplaten, reliëfplaten van hout of RVS of een opgezet dier zijn dan een goed alternatief.
- Geef extra context: Vertel wat er in de omgeving gebeurt.
- Beschrijf concreet: Gebruik links/rechts, groter/kleiner dan.
- Zon en oriëntatie: Laat deelnemers niet tegen de zon inkijken.
Hulp nodig?
Wilfred helpt graag andere IVN Natuurgidsen om hun activiteiten toegankelijker te maken. Lindsey staat als ervaringsdeskundige klaar om vragen te beantwoorden en tips te geven over hoe mensen met een visuele beperking de natuur het beste kunnen beleven. Via Ons IVN kun je Wilfred hiervoor benaderen.
Ook op excursie?
Verschillende IVN-afdelingen organiseren excursies voor blinden en slechtzienden, soms ook op aanvraag. Kijk op ivn.nl bij jouw afdeling of dat ook bij jouw afdeling gebeurt.
Tekst: Anouk Hasrat-Wittendorp
Foto’s: Mathilde Lawalata
Mens & Natuur magazine
Dit artikel verscheen eerder in de lente editie van Mens & Natuur magazine 2026. Wil je ook het Mens & Natuur Magazine ontvangen? Voor € 25 per jaar ben je al lid van IVN en ontvang je 4x per jaar ons magazine en kun je gratis of met korting deelnemen aan onze activiteiten, cursussen en workshops.
