Grijs, Groen & Gelukkig
Gezondheid
maandag22jan2018

Natuur op recept

Rutger de Graaf belandde vier jaar geleden op het groene spoor, toen hij in aanraking kwam met de heilzame werking van de natuur. Nu past hij het groene medicijn toe als product markt manager bij IVN in het project Grijs, Groen & Gelukkig. Met achttien jaar werkervaring in de ouderenzorg, is hij er van overtuigd: 'Knuffelkippen hebben soms meer effect dan antidepressiva'.

Naast je werk als Product Markt Manager voor IVN en je functie als Adviseur Innovatie bij Stichting Hervormd Centrum Pennemes, ben je ook Adviseur Innovatie voor het programma 'Waardigheid en Trots'. Hoe ga je om met de complexe problemen waar de zorg mee te kampen heeft, zoals teruglopende budgetten en een hoog ziektepercentage? 
'Technologie wordt vandaag de dag bijna overal als wondermiddel ingezet. En natuurlijk is het bevorderlijk dat we met slimme gadgets onze eigen gezondheid kunnen pijlen. Of dat er op lagere scholen CO2 meters worden opgehangen. Meetapparatuur helpt ons bewuster te worden van ons omgevingsklimaat en zorgt bovendien voor een grotere betrokkenheid bij ons eigen welzijn. Maar hoe slim ook, zo'n horloge helpt je natuurlijk niet als je een hartstilstand hebt! Als het gaat om gezondheid, kun je gewoon niet om de effecten van natuurbeleving heen.'
'Een simpel voorbeeld is een onderzoek met mantelzorgers waarbij we vóór en ná een wandeling de cortisol-levels hebben gemeten. Het stress-hormoon bleek naderhand duidelijk gereduceerd. Één op de drie mantelzorgers vertoont burn-out verschijnselen, dus dergelijke resultaten zijn van grote waarde. Meer groen is het antwoord, voor zowel patiënten als het personeel.'

Welzijn laat zich moeilijk meten; bovendien kunnen de meeste zorginstellingen zich  geen dure sensoren veroorloven. Hoe zorg je dat het belang van groen en natuur wordt geïntegreerd? 
'Lukraak nieuwe natuurprogramma's opzetten met de hoop dat die landen is natuurlijk leuk, maar ook erg onrealistisch. Vanuit het IVN kijken we dan ook vooral naar wat er al gedaan wordt in de directe omgeving van de zorginstelling, in de buurt er omheen. En dat is meestal heel veel, denk maar aan de lokale moestuintjes, imker, vogelaars vereniging. De natuur trekt veel mensen en verbindt ze ook. Als IVN brengen we deze partijen samen in kleine bijeenkomsten en maken zo gebruik van het netwerk dat al diep geworteld is in de buurt. Dit is de eerste stap. De natuur is dus niet het doel, maar een middel om mensen met elkaar te verbinden.' 

Wat is de rol van vrijwilligers binnen Grijs, Groen & Gelukkig?
'Zonder vrijwilligers zouden we nergens zijn. We geven nu op 64 locaties vrijwilligerstrainingen en vergaren zo langzaam meer kennis over de bezwaren en obstakels die zich voordoen bij zorginstellingen in het hele land. Bijvoorbeeld als het gaat om het beschikbare budget of regels omtrent hygiëne. Sinds we dit Programma aanbieden, is het vrijwilligersbestand verdubbeld! De kennis en kunde van deze bevlogen groep is van groot belang. Zo hangen lokale vogelwachters de kasten op die een groep bewoners en buurtbewoners in elkaar heeft getimmerd. Overigens is het niet alleen maar eenrichtingsverkeer; een van onze vrijwilligers, Abdu uit Syrië, heeft na zijn rol als verzorger van de knuffelkippen op de Zaandamse Daktuin nu zijn oude beroep als kippenboer weer opgepakt.' 

Maar niet elke zorginstelling heeft beschikking over zoveel groen in zijn omgeving, of de luxe van een daktuin met knuffelkippen? 
'Nee, dat klopt. Waar ik werk, in de stadswijken van Noord-Holland, is het aanbod 'natuur' beperkt tot de bomen aan straat of een verdwaalde moestuin. Maar, je hebt niet  zoveel natuur nodig om het gewenste effect te bereiken. Belangrijk is alleen dat je stilstaat bij de aanwezigheid van 'groen'. Je moet er dus niet op de automatische piloot doorheen racen. Na de eerste stap van het lokaliseren en samenbrengen van vrijwilligers, kijken we naar welke natuur er dichtbij is. Dat kan ook gewoon de tuin van de zorginstelling zijn, en daar stippelen we dan routes uit. In de IVN Tuinkaart wordt je net als in de binnenstad van Parijs langs tien "highlights" geleid. Binnen een tuin bestaan vaak meerdere wandelingen, zodat je telkens een ander ommetje kan maken, bijvoorbeeld langs VOC-planten of planten met een medicinale werking.' 

Hoe creëer je langdurig of zelfs permanent draagvlak voor natuurbeleving in de ouderenzorg?  
'Behalve een lange adem en het structureel opnemen van een activiteit in de dagbestedingsagenda blijven "harde cijfers" essentieel om op directieniveau betrokkenheid te creëeren. Dat bewoners door hun contact met de natuur minder medicatie nodig hebben, blijft echter moeilijk meetbaar. Als IVN ondersteunen wij vrijwilligers en instellingen door relevante onderzoeken aan te reiken. Maar eigenlijk zou het een stap verder moeten gaan, namelijk dat natuur een structureel onderdeel wordt van de dagelijkse realiteit in de zorg. Het is eigenlijk vreemd dat hoewel de natuur geen bijwerkingen heeft en bovendien goedkoop is, er geen arts is die dat voorschrijft! Dat is de transitie.' 

Tekst: Madelief ter Braak