Zand

zandWe zijn er zo aan gewend: overal om ons heen bevindt zich zand, het is een van de meest voorkomende natuurlijke stoffen op aarde. Maar wat is zand precies, hoe ontstaat het en welke soorten zijn er?

Zand is zacht, hard, los en korrelig materiaal. Het bestaat uit zeer kleine stukjes steen, varierend in grootte tussen de 0,06 en 2 millimeter.  Als de korrels kleiner zijn dan 0,06 mm spreken we van silt, korrels groter dan 2 mm noemen we grind.

Ooit is zand begonnen als deel van vast gesteente. Gesteenten die aan de oppervlakte liggen, staan constant bloot aan verwering en erosie door water en wind.
Dit proces wordt geholpen door inkrimping en uitzetting van het gesteente onder invloed van termperatuursverschillen en door planten die met hun wortels brokken uit elkaar kunnen wrikken.

Komen de losgevallen brokken in rivieren of zee terecht dan worden ze door de slijpende werking van het water en het daarin aanwezige grind en zand verder afgebroken.

Zand kan ook van organische afkomst zijn, namelijk van schelpen en koraal. Dit zand, biogeen zand geheten, kan van plantaardige en dierlijke afkomst zijn,  meestal onstaan uit de de skeletoverblijfselen van zeeorganismen. Het zand op (sub)tropische eilanden is vaak afkomstig van koraalriffen. Dit meestal witte zand bestaat voornamelijk uit de uitwerpselen van koraaletende papegaaivissen.

Zand is bijna overal te vinden. Het vormt duinen en stranden langs de kust. Zand komt ook voor langs en in rivieren en stroompjes, in en om meren, in grotten, mijnen en zandafgravingen, op bergwanden en heuvels, bij gletsjers, in de woestijn en als sediment in de zeeën. Er bestaan heel veel verschillende soorten zand, ieder met een eigen geologische samenstelling en unieke eigenschappen. Bepaalde soorten zand zijn alleen in de tropen te vinden, andere in de nabijheid van vulkanisme. Vaak is aan zand te zien waar het vandaan komt, want de herkomst bepaalt de kleur en samenstelling. De mate van afronding, sortering en korrelgrootte zegt iets over de weg die het zand heeft afgelegd.

Er is grote overeenkomst in de eigenschappen van zand langs de gehele Nederlandse kust. Dat komt onder andere doordat de Nederlandse Noordzeekust één doorlopende, uniforme strook is zonder baaien, klippen of schiereilanden. Langs de gehele zuidelijke Nederlandse kust heeft het zand een lichtbruine tot vaalgele kleur. Ten noorden van Wijk aan Zee is het kustzand veel witter, volgens sommigen is dat te verklaren uit het feit dat het 'zuidelijke' zand werd aangevoerd uit de Rijn en geoxideerd ijzer bevat, en dat het 'noordelijke' zand werd aangevoerd uit de kalkrijkere Elbe.

Ook in grote delen van de Nederlandse ondergrond komt zand voor, met name in de hoger gelegen delen, onder andere op de Veluwe en de Utrechtse Heuvelrug doordat het landijs in de IJstijd oude rivierafzettingen opstuwde.

Maar in Oost-Brabant liggen oude, grovere rivierzanden dieper dan 10 meter begraven, terwijl in Limburg grof zand te vinden is in grindafzettingen dichter onder de oppervlakte.
Grofkorrelige zanden in de grote rivieren zijn vooral in de bovenstroomse delen te vinden. De korrelgrootte neemt meestal af naarmate het zand verder stroomafwaarts ligt. Grof zand komt ook voor samen met de grindhoudende lagen in de bodem van de Noordzee, vooral in de zeebodem direct ten westen van de Zuid-Hollandse en Zeeuwse eilanden en op de Klaverbank.

 Zand is wereldwijd de 2e meest gebruikte grondstof, na water, en kent vele toepassingen. Het wordt gebruikt voor versterking van kusten, zuivering van water, de landbouw en als constructiemateriaal.
Glas is een mengsel van silicaten, waarvan kwarts de belangrijkste grondstof is. Dit mineraal wordt meestal gewonnen uit zand; 70% van het glas is in feite bewerkt zand en vormt de grondstof van vele voorwerpen, zoals ramen, spiegels, optisch glas (verrekijkers etc) en glasvezelkabels.

Silicium, het belangrijkste ingredient voor de vervaardiging van computerchips en zonnecellen voor zonnepanelen, wordt ook geproduceerd op basis van siliciumdioxide (kwarts).

zandZandkorrels onder een elektronenmicroscoop

Bronnen:     
wikipedia.nl

geologievannederland.nl

Marjan de Willigen