Zand

zandZand is heel gewoon en toch heel bijzonder. We komen het overal tegen, op het strand, in de duinen, in de tuin, in de zandbak, bij de bouw, bij aanleg van wegen en bestrating. Er bestaan heel veel verschillende soorten zand, ieder met een eigen samenstelling en unieke eigenschappen. Vaak is aan zand te zien waar het vandaan komt, want de herkomst bepaalt de kleur en samenstelling. De mate van afronding, sortering en korrelgrootte zeggen iets over de weg die het zand heeft afgelegd.

Zand bestaat uit kleine korreltjes, kleine stukjes steen met een diameter tussen de 0,06 en 2 mm. Grotere brokjes noemen we grind of kiezels en fijner materiaal is slib en klei. De meeste zandkorrels zijn begonnen als onderdeel van vast gesteente waarbij de gesteenten zijn afgebrokkeld door weer en wind, water en erosie. Als de losgevallen stenen in een rivier of in de zee terechtkomen worden ze verder afgebroken en afgerond door de slijpende werking van het water.

Kwarts
Het meeste Nederlandse zand bestaat voor een groot gedeelte uit kwarts. Dat wil echter niet zeggen dat het oorspronkelijke gesteente ook voornamelijk uit kwarts bestond. Maar omdat kwarts een heel hard mineraal is en de andere mineralen vaak helemaal worden vergruisd, opgeslepen of opgelost, blijft het kwarts over.

Kwarts is een vorm van siliciumdioxide, SiO2. Het vormt meer dan 12% van het volume van de aardkorst hetzij in vrije vorm als kwarts of als onderdeel van silicaten zoals in veldspaat en kleimineralen. Kwarts is daarmee een van de meest voorkomende mineralen in de aardkorst.

Het zand van de Hollandse duinen is geelachtig, doordat elke korrel door een dun laagje ijzeroxide is bedekt. De vorming hiervan is een gevolg van de activiteit van micro-organismen en bacteriën. Langs sommige delen van de Noord-Hollandse kust en ook op de Waddeneilanden is het zand fijn en helderwit: zilverzand. Daar bestaat het zand voor bijna 100% uit kwarts.

Aanvoer uit zee
Veel strandzand komt uit zee. Het is niet alleen afkomstig van gesteenten, maar kan ook bestaan uit restjes schelpen en skeletten van zeedieren. Bij het zand dat zich in zee bevindt gaat het in feite om zand dat is afgezet tijdens de ijstijden, toen het zeeniveau veel lager was dan nu. Het zand dat uit zee is opgezogen en opgespoten op de Maasvlakte bevat daarom allerlei fossielen uit die tijd.

zand zand

Economische waarde
Zand is wereldwijd de tweede meest gebruikte grondstof, na water. Zand heeft een grote economische waarde, niet alleen als grondstof voor beton en cement of als ondergrond voor onze wegen. Maar ook is silicium het hoofdbestanddeel van glas en een belangrijke grondstof voor de computerindustrie.
De enorme vraag naar zand heeft wel tot gevolg dat de zandwinning in de rivieren vaak groter is dan de rivier kan aanvoeren en dat heeft weer consequenties voor de organismen die in de rivier leven.

Ook planten kunnen niet zonder zand. Behalve dat het hen een houvast geeft voor de wortels en een buffer voor het water is het element silicium van essentieel belang voor de opbouw van celwanden.

Zingend zand
Een bijzonder fenomeen is "zingend zand". Dit komt voor in sommige duingebieden en woestijnen. Tijdens een zandverschuiving kan het klinken als een laag overvliegend vliegtuig, galopperende paarden of het geluid van een drum. Zand met deze eigenschap is droog, schoon en zeer goed gepolijst en de korrels moeten ongeveer van gelijke grootte zijn. De grote uniformiteit in de maat van de korrels zou ertoe leiden dat, terwijl de zandmassa als een lawine gaat glijden, de zandkorrels zich plaatselijk als een kristalrooster groeperen. De korrels stapelen zich even op als sinaasappels in een kistje. De geordende zandkorrels zouden vervolgens collectief verder rollen, waarbij ze recht boven elkaar komen te staan, gerangschikt als soldaten in het gelid. In deze configuratie nemen ze meer ruimte in en past er meer lucht in de ruimte tussen de korrels. Door de voortrazende lawine wisselen deze twee toestanden elkaar snel af, waardoor de lucht afwisselend naar binnen en naar buiten wordt geperst met de bijzondere geluiden tot gevolg.

Bronnen: http://www.geologievannederland.nl, www.nemokennislink.nl, www.nrc.nl, https://nl.wikipedia.org

Herma Enthoven