Valkenswaard-Waalre
Overig
zaterdag27feb2021

Thuis sterren kijken

Dit jaar vinden op vrijdag 19 maart, zaterdag 20 maart en zondag 21 maart de Nationale Sterrenkijkdagen plaats. Normalerwijs opent het IVN Valkenswaard-Waalre op deze dagen haar deuren en plaatst een aantal telescopen op het terrein om bezoekers te laten kijken naar de Maan, Orionnevel en andere hemelobjecten.

Dit jaar is dit vanwege corona niet mogelijk. Toch willen we geïnteresseerden uitnodigen de sterrenhemel te bewonderen, echter dit jaar vanuit je eigen voortuin, achtertuin of balkon.
Mede vanwege corona is de lucht minder vervuild door verbrandingsgassen en bij de gemeente Valkenswaard en Waalre hebben we gevraagd op deze dagen de straatverlichting van 19.00 – 21.00 uur uit te laten of duidelijk te minderen.

sterrenkaart maartIn dit artikel is een afbeelding van de sterrenhemel voor die avonden weergegeven. Deze is bovendien te downloaden en daarna thuis te printen. Knip de afbeelding uit, plak op een stevig stuk karton (bijv. achterkant schrijfblok) en voilà, je hebt een sterrenkaart voor deze avonden.

Op de kaart zie je de vier kompasrichtingen Noord, Oost, Zuid en West aangegeven. Als je in noordelijke richting kijkt, dan houd je de kaart zó dat het noorden van de kaart zich aan de onderzijde bevindt. De onderkant van de cirkel is in feite de horizon van de richting waarin je kijkt. Het middelpunt van de cirkel bevindt zich ongeveer pal boven je (het zenitpunt). Dus kijk je in een bepaalde richting dan kun je maar de helft van de gehele sterrenhemelkoepel zien.
Daar de sterrenkaart een beeld geeft van de sterrenhemel boven je, loopt de aanduiding van de kompasrichtingen op de kaart van Noord, via West, via Zuid en via Oost weer terug naar Noord.
Wil je in een andere richting kijken, vergeet dan niet ook de stand van de kaart te wijzigen.

Noordelijke sterrenhemel

Laten we eens beginnen te kijken in noordelijke richting. We houden de kaart zó dat het noorden naar beneden wijst. Het sterrenbeeld dat je niet over het hoofd kunt zien is de Grote Beer, in de vorm van een koekenpan met de steel naar beneden. Zeven heldere sterren. Als je de twee sterren aan de vrije zijkant van de pan verbindt en de lijn doortrekt naar het westen (links) met een lengte van 5-6 keer de afstand "bovenkant pan", dan kom je uit op een middelmatige ster, de Poolster.

Nu is er iets bijzonders aan de hand met de Poolster. Het is de enige ster aan de hemel die schijnbaar stilstaat. Alle andere sterren draaien om de Poolster van Oost via Zuid naar West. Eén keer rond in 24 uur. In feite draaien de sterren niet maar het is de Aarde die draait om zijn as. En die draaiings-as staat toevallig in de richting van de Poolster.

Aan de andere kant van de Poolster, gespiegeld t.o.v. de Grote Beer vind je een 5-tal sterren in de vorm van de letter M of W, waarbij een van de zijpoten afwijkt. Dit is het sterrenbeeld Cassiopeia, een Egyptische koningin en de moeder van Andromeda.

Het sterrenbeeld Andromeda vind je links van Cassiopeia. In het sterrenbeeld Andromeda bevindt zich de Andromedanevel, een sterrenstelsel zoals onze Melkweg met wel honderden miljarden sterren op een afstand van ruim 2,5 miljoen lichtjaar (een lichtjaar is ca. 9,5 miljoen x miljoen km). Mensen met goede ogen kunnen dit sterrenstelsel met het blote oog waarnemen als een wazig vlekje (M31 op de kaart). Als je dit vlekje ziet, zie je licht dat ca. 2,5 miljoen jaar geleden vertrokken is vanuit het Andromedastelsel! Dat betekent dat we terug in de tijd zien!

Volgens de Griekse mythologie werd Andromeda vastgebonden aan een rots als prooi voor een zeemonster en werd bevrijd door de held Perseus. Het sterrenbeeld Perseus vind je net iets boven Cassiopeia en Andromeda. Het sterrenbeeld Perseus heeft geen duidelijke figuur maar er bevindt zich wel een heldere ster in dit sterrenbeeld, de duivelsster Algol. Zo genoemd omdat deze ster in helderheid varieert om de ca. 3 dagen, en deze variatie geassocieerd werd met het knipperende oog van het monster Medusa. Met het hoofd van dit monster ging Perseus het zeemonster Cetus te lijf om Andromeda te redden.

Maan en Mars

Richten we ons op de zuidelijke sterrenhemel (denk eraan, om de zuidkant van de kaart naar beneden te houden) dan valt uiteraard de Maan op die op 21 maart de Eerste Kwartierfase bereikt. Op de grenslijn licht–donker kun je goed de verschillende structuren zien van hoogtes en dalen.
De Maan staat tussen de sterrenbeelden Stier en Tweeling en vanwege de maan zullen de sterren in de omgeving wat minder goed te zien zijn. Ten westen van de Maan tref je een redelijk helder hemellichaam aan met een oranje-achtige kleur, de planeet Mars die iets boven Aldebaran, de helderste ster van het sterrenbeeld Stier, staat.

Zuidelijke wintersterrenhemel

Hoog aan de hemel staat de heel heldere ster Capella. Capella behoort tot het sterrenbeeld Voerman. Probeer eens de vijfhoek te volgen nagenoeg pal boven je, te beginnen bij Capella.

Ten zuiden van het sterrenbeeld Voerman vind je het typische wintersterrenbeeld Orion. Twee heel heldere sterren op een diagonaallijn en in het midden drie sterren op rij die een schuinstaande lijn vormen. Deze drie sterren worden de gordelsterren van de jagerfiguur Orion genoemd.
Onder de middelste gordelster kun je de Orionnevel vinden. In dit geval is de nevel een gigantische wolk met kosmisch gas en stof waarin zich jonge sterren bevinden en waarin nog steeds sterren geboren worden. De Orionnevel behoort tot onze Melkweg.
De rechter onder ster van Orion, Rigel, is zeer helder en heeft een blauwwitte kleur, terwijl linksboven de oranje-achtige ster Betelgeuze te zien is. De kleur van een ster zegt iets over zijn leeftijd. De oranje-achtige sterren bevinden zich tegen het einde van hun sterrenleven, waarbij je in acht moet nemen dat een sterrenleven, bij dit soort sterren, miljoenen jaren kent.

Links van Orion bevinden zich twee heldere sterren. De onderste ster is de helderste ster aan onze hemel, Sirius, behorend tot het sterrenbeeld Grote Hond.
Linksboven van deze ster zie je Procyon, van het sterrenbeeld Kleine Hond. Procyon betekent in het Grieks “voor de hond”, en daarmee bedoelde men dat Procyon opkwam voor de ster Sirius, dus als een soort boodschapperster. Sirius werd vanwege zijn helderheid, gezien als een goddelijke ster, vandaar dat de ster voorafgegaan wordt door een zgn. aankondigingsster.

Tussen de sterrenbeelden Voerman en Orion bevinden zich de sterrenbeelden Stier, Tweeling, Kreeft en Leeuw. Deze baan aan de hemel heet de Dierenriem of de Zodiac en is de baan waarlangs de zon aan de hemel beweegt.
Als je een Stier bent dan staat de zon in dit sterrenbeeld. Dus is je sterrenbeeld op je verjaardag niet te zien. Wel kun je je sterrenbeeld ca. een half jaar later aan de avondlijke/nachtelijke hemel in volle glorie zien.

Probeer eens in het sterrenbeeld Stier het clustertje sterren de Pleiaden te ontdekken. Deze groep sterren wordt ook het Zevengesternte genoemd. Naar deze zeven heldere sterren zijn de zeven zusters genoemd van de bestseller “De zeven zusters” van Lucinda Riley.

Met een eenvoudige vogelkijker of toneelkijker zie je verbazend veel meer. Kijk eens in de verdichtingsbaan van ons sterrenstelsel, de Melkweg. Onze zon is een van de honderden miljarden sterren in dit stelsel. De verdichtingsbaan van de Melkweg loopt van Cassiopeia via Perseus en Voerman en tussen Procyon en Sirius door. Ook met een eenvoudige kijker zie je tientallen, zo niet honderden sterren.

Internet

Bij bewolkt weer kun je ook al kijken naar de sterrenhemel via de webversie van het simulatieprogramma van de sterrenhemel “Stellarium”. Ga naar www.stellarium.org en klik via het menuprogramma bovenin op “Try the Webversion”.