Uden
Landschap
vrijdag27dec2019

De graasdieren in de Maashorst

Onze Maashorst staat niet stil in haar ontwikkeling. De laatste jaren is er erg veel veranderd. Langzamerhand beginnen de veranderingen te wennen en geniet iedereen volop van een mooie wandeling, fietstocht, hardloop- of mountainbiketraining.

De betrokken partijen zoals de Maashorstgemeenten, Staatsbosbeheer, provincie en het waterschap hebben samen met onder andere natuurorganisaties en recreatieondernemers in 2015 het Inrichtings- en Beheersplan Maashorst vastgesteld. Daarbij is gekozen voor de ontwikkeling van “procesnatuur”. Dat houdt kort gezegd in dat natuurlijk processen tot bepaalde hoogte hun gang mogen gaan. Je zou ook kunnen zeggen “wildernis”. Procesnatuur bevat natuurlijke processen van groeien, bloeien, eten, gegeten worden en sterven. Het is goedkoop in onderhoud en levert een gevarieerde natuur op. Met een mooi woord ook wel aangeduid als “biodiversiteit”. Het oude productiebos (1 soort per kavel) wordt omgevormd tot gevarieerd bos met open plekken met kruiden, bes- en vruchtdragende struiken, jonge en volwassen bomen. Ook dood hout mag blijven. Een groot deel van het ecosysteem is gericht op afsterven en het weer hergebruiken van de verschillende mineralen. Bijzondere soorten kunnen zich weer vestigen en er worden verdwenen soorten bijgeplant.

Het natuurgebied

De Maashorst is een “horst”; een hooggelegen gebied dat is opgebouwd met grof Maaszand waar veel grind in zit. Het is een soort spons die zich vult met regenwater, waardoor het middengebied van de Maashorst vroeger toch moerassig was ondanks de hoge ligging. Leemlagen in de bodem helpen het water vast te houden. Gebiedsnamen als Palmven, Brobbelbies en Straatsven herinneren aan deze natte omstandigheid. Het water van de Maashorstspons werd vroeger afgevoerd via 4 beekjes die, als de spons verzadigd is, langzaam het water van de horst afvoerden. Door ruilverkavelingen zijn de beekjes vervangen door diepe afwateringssloten. Hierdoor heeft de Maashorst erg veel last van droogte.

Het midden van de Maashorst was rond 1900 nog woeste grond met heide en stuifzand. Een kale vlakte waar al het hout en gewas werd benut als voedsel voor mens en vee (het potstalsysteem). Met de komst van kunstmest veranderde er veel. Heide werd ontgonnen (met dank aan de Heidemij en veel noeste arbeid) en omgezet in landbouwgrond en er werd productiebos aangeplant met diverse dennensoorten die later gebruikt zouden kunnen worden in ondermeer de mijnbouw. Later kwam er een ruilverkaveling die het watersysteem aanpaste met de aanleg van diepe sloten om wateroverlast voor de landbouw tegen te gaan. De ruilverkaveling was ook de start van een begrazingsgebied. Hiermee werd de kap van vele bosjes en houtwallen in de hele regio gecompenseerd. Rond 1990 werd het hele middengebied van de Maashorst door het rijk aangewezen als natuurgebied en onderdeel van de zogenoemde Ecologische hoofdstructuur. Tegenwoordig wordt dit het Natuurnetwerk genoemd (zo’n 10% van Nederland). Later kwamen daar nog natuuraankopen bij vanuit de compensatieopgave voor de aanleg van de A50. Begin deze eeuw werd het begrazingsgebied opgestart met jongvee van de boeren en oude werk- en rijpaarden. Deze werden later vervangen door grote aantallen Schotse Hooglanders en bonte) Ijslandpony’s. De langharige Hooglanders zochten vaak verkoeling in de poelen, die daardoor te veel mest kregen. Dit was nadelig voor moerasplanten, amfibieën en libellen.
Na het vaststellen van het Inrichtingsplan in 2015 kwamen drie nieuwe diersoorten in de Maashorst; Wisent, Taurus en Exmoor pony.  

IVN Uden - Wisenten op de MaashorstWisent

Wisenten worden ook wel Europese Bizons genoemd en zijn beschermd. Ze zijn iets ranker en lichter dan de Amerikaanse Bizon. Ze hebben een hoge rug, kort naar boven gekromde hoorns en een kastanjebruine vacht. Met een hoogte van soms wel 2 meter en een gewicht tussen 600 en 900 kilo zijn ze imposant. Wisenten kwamen vroeger in heel Europa en Azië voor. In 1919 stierf de laatste wilde Wisent in Polen. Met dieren uit dierentuinen werd een succesvol fokprogramma opgezet en werden dieren weer losgelaten in Natuurgebieden. De eerste dieren in Nederland werden uitgezet in het Kraansvlak ten noorden van Zandvoort. Inmiddels zijn er weer enkele duizenden Wisenten. Van de elf dieren die in 2016 naar de Maashorst kwamen waren er 8 afkomstig uit het Kraansvlak. De afgelopen jaren zijn er respectievelijk 6, 5 en 4 kalfjes geboren. Op dit moment lopen er 25 Wisenten in een afgesloten deel van de Maashorst.

Tauros

Vroeger liepen er oerrunderen in Europa rond. De voorouders van al onze runderrassen. Met kruisingen proberen deskundigen nu een rund te fokken dat genetisch zo veel mogelijk overeen komt met het uitgestorven oerrund. Het resultaat: de Tauros. Een indrukwekkend zwart of bruin dier met stevige hoorns, een rugstreep bij de stieren en een witte snuit. De vrouwelijke dieren leven in groepen, waarbij de oudste koe de leiding heeft. Kalfjes worden geboren met een lichtbruine vacht, die in het eerste jaar verkleurd naar bruin of zwart. Taurosvlees is zeer smakelijk en o.a. te koop bij Stichting Taurus in Keent.

IVN Uden - Tauros op de Maashorst

Exmoor pony’s

Exmoor pony’s behoren met het koniks- en przewalskipaard tot de laatste rassen van wilde oerpony’s. Ze komen oorspronkelijk uit de Engelse streek Exmoor. Het zijn kleine bikkels, die goed in staat zijn te overleven op een schraal dieet. Exmoor pony’s leven in Nederland o.a. ook op Schiermonnikoog.  

IVN Uden - Exmoor ponys op de MaashorstDe combinatie van deze drie graasdieren is uniek. Ze zijn winterhard en hebben elk hun eigen graasgedrag. Ze eten o.a. gras, heide, kruiden, eikels, beukennootjes, bloesem en boomschors. De combinatie levert een grote variatie aan kruiden en bijbehorende insekten op. In de mesthopen zonder antibiotica leven veel keversoorten en andere insekten. Vlinders profiteren van de verschillende kruiden en de stierenkuilen die de runderen maken zijn leefbiotoop voor wilde bijen, graafwespen en zandloopkevers. Zo ontstaat een gevarieerde natuur. Er verschijnen planten en insekten die het op veel andere plaatsen moeilijk hebben door strak beheer of intensieve landbouw.

De start met nieuwe dieren leverde helaas ook enkele probleemsituaties op. Een ranger kreeg in 2015 tijdens gedragsproeven (op korte afstand) een tik van de Wisentstier. Het dier is direct afgemaakt en opgezet en staat nu tentoongesteld in het Natuurcentrum op Slabroek. Vorig jaar zijn er in de Maashorst nog twee incidenten geweest. Een fietser reed in een kudde schapen en brak zijn enkel. Bij de Zevenhuizerweg werden wandelaars aangevallen door een jonge stier. De dieren van het Zevenhuizerweg-gebied waren op dat moment erg opgefokt door een loslopende vechthond die lange tijd de runderen had lastig gevallen terwijl er net een klein kalf was geboren. Deze taurosgroep is hierna verwijderd en geslacht.

Veiligheid

Sommige bezoekers van de Maashorst hebben hieruit de conclusie getrokken dat de graasdieren zouden moeten verdwijnen uit de Maashorst. Maar wat is de Maashorst zonder dieren? Veel minder aantrekkelijk voor de recreant en niet goed voor de natuur. De Maashorst zou snel dichtgroeien en de variatie waar de graasdieren voor zorgen zou snel verdwijnen. De Wisenten trekken veel mensen naar de Maashorst. Ze zijn onder meer te bewonderen vanaf buiten de rasters en in het afgesloten gebied tijdens excursies. De vele fietsers in de Maashorst waarderen het dat ze graasdieren tegenkomen tijdens hun geplande fietstocht. Kortom: de graasdieren zijn niet meer weg te denken uit de Maashorst. De dieren doen hun werk in de natuur, zorgen voor een grotere soortenrijkdom en een afwisselend Maashorstlandschap en trekken veel extra recreanten.

Hoe verder

Stapsgewijs is het begrazingsgebied uitgebreid richting het door de Maashorstpartijen beoogde aaneengesloten begrazingsgebied van 1500 hectare. Het begrazingsgebied loopt inmiddels van Berghem tot aan Uden. De tussenrasters zijn verwijderd. Taurossen en Exmoor pony’s kunnen vrij door het gebied trekken, zelf bepalen waar ze vreten en drinken en met hun gegraas het gebied open houden. De wisenten lopen wel nog in een voor publiek gesloten gebied van 150 hectare. Er wordt zorgvuldig gekeken naar het aantal dieren. Dat zal in de totale Maashorst niet hoger worden dan 150 tot 180 graasdieren. Dat is ongeveer één dier op tien hectare.

Rangers

Veel mensen voelen zich bijzonder betrokken bij de Maashorst. Inmiddels zijn er ook circa 45 Maashorstrangers actief. De rangers houden het inmiddels 1150 hectare grote begrazingsgebied in de Maashorst mee in de gaten. De rangers zijn geworven door Stichting Natuurorganisaties de Maashorst, de koepelorganisatie van 8 natuurorganisaties die actief zijn in de Maashorst (1000 leden). De rangers zijn dagelijks actief in de Maashorst. Ze kijken of alle rasters en afzettingen goed functioneren en controleren of het goed gaat met de kuddes in het begrazingsgebied. Ze geven daarnaast voorlichting aan bezoekers en begeleiden excursies. Ook houden ze toezicht bij evenementen, zoals wandel- en fietstochten die door het begrazingsgebied gaan.

IVN Uden - Maashorst Rangers 2019 (Foto: Mignon van den Wittenboer)De rangergroep bestaat voor een groot deel uit jong gepensioneerden die het heerlijk vinden actief te zijn in de buitenlucht en bij te dragen aan de ontwikkeling van De Maashorst. De rangers vervullen ook een belangrijke taak naar het Maashorstpubliek en de recreanten die het gebied bezoeken. Ze geven informatie over het gebied en de dieren en wijzen het publiek bijvoorbeeld op het verbod op loslopende honden. De rangers zijn getraind op het beoordelen van de gezondheid van de dieren en het kuddegedrag. De rangers kennen de verschillende diergroepen en individuele dieren inmiddels zoals een boer zijn koeien kent. De Rangers werken nauw samen met de kuddebeheerders (Free Nature en Stichting Taurus), de terreinbeheerders van Staatsbosbeheer en de 4 Maashorstgemeenten.

Excursies

Sinds de komst van de wisenten is het aantal excursies flink gegroeid. De rangers die excursies leiden hebben veel kennis van de natuur, het ontstaan van de Maashorst, de gebiedsontwikkeling en de functie van de graasdieren. Op dit moment wordt al meer dan één excursie per week gegeven en hebben al duizenden bezoekers kennis gemaakt met het wisentgebied. Inschrijven voor een excursie kan via Natuurcentrum De Maashorst op Slabroek (www.natuurcentrumdemaashorst.nl). 

Tekst: Jos van der Wijst