Ubach over Worms
Amfibieën & reptielen
woensdag10mrt2021

Overwintering amfibieën

Van begin 2014 tot eind 2019 deed ik vrijwilligerswerk in de heemtuin In De Struiken te Brunssum. Drie ochtenden in de week en met veel plezier. Daarbij leerde ik zelf steeds meer over de natuur. Steeds vaker stuitte ik op natuurlijke gebeurtenissen waarvan ik eerder geen of voldoende weet had. Dat maakte het vrijwilliger zijn in de heemtuin nu juist zo ontzettend leuk.

Eind augustus, begin september 2014 trof ik tijdens het verplanten van struiken al salamanders aan die zich hadden ingegraven in de bodem. En in oktober 2014 ontdekte ik, tijdens het verzamelen van stenen voor nieuwe looppaadjes in de kruidentuin, salamanders en kikkers tussen grote steenhopen. Vooral aan de salamanders kon je goed zien dat ze in winterrust waren. Roerloos lagen ze opgevouwen tussen de kieren van de stenen. De kieren waren vaak zo smal dat je je wel moest afvragen hoe ze daar terecht waren gekomen. Op foto 1 staan een aantal Alpenwatersalanders en een Vinpootsalamander afgebeeld. Foto 2 laat dezelfde salamanders zien nadat ik ze even had opgepakt voor een wat duidelijker foto op een lichter gekleurde steen.

Uiteraard heb ik de beestjes weer verplaatst naar een andere plek, waar ze rustig verder kunnen genieten van hun winterrust. (Zie foto 3). Ook trof ik een aantal bruine kikkers aan tussen de stenen, kennelijk ook op zoek naar een geschikte overwinteringsplaats. (Zie foto 4).

Omdat ik meer wilde weten over de winterrust bij amfibieën heb ik toen informatie ingewonnen RAVON.

Arnold van Rijsewijk van RAVON wist mij te vertellen dat hierover veel nog niet bekend is. Maar een aantal wetenswaardigheden wist hij mij toch te mede te delen. Deze wetenswaardigheden wil ik graag delen met de lezers van De Natuurgids.

Welke locatie?

De locatie waar amfibieën winterrust houden kan per soort verschillen. Soms in water, zoals sommige groene kikkers. Maar vaak ook in de bodem, dan wel modderlaag van een poel of een ven. Of tussen of onder waterplanten. Salamanders, padden en ook bruine kikker overwinteren ook graag op het land. Muizenholen, groeves, kelders, onder houtstapels, liggende stammen, rommel- en bladhopen zijn daarbij gewilde plekken. En zoals blijkt in onze heemtuin: Ook steenhopen zijn favoriet.

Welke condities?

De overwinteringsplek dient wel te voldoen aan bepaalde condities. Deze zijn: Vorstvrij en voldoende vochtig om uitdroging te voorkomen. De ideale omgevingstemperatuur ligt rond de 5 graden celcius.

Wanneer begin en einde winterrust?

Sommige soorten zoeken al in september de overwinteringsplaats op, andere soorten pas eind oktober. Ook varieert het einde van de winterrust per soort. De kamsalamander en bruine kikker gaan al tegen het einde van de winter weer op trek. De groene kikker behoort tot de late soorten.

Lichaamsprocessen tijdens de overwintering.

Amfibieën zijn koudbloedig. Ze passen hun temperatuur aan aan de omgeving. De lichaamsfuncties gaan op “spaarvlam”. Hartslag en ademhaling vertragen. De huid van overwinteraars in modder en of water is zuurstofdoorlatend. Via de huid vindt dus ademhaling plaats. De lever produceert meer glucose (suiker). De verhoogde suikerspiegel in het bloed zorgt ervoor dat het bloed stroperig wordt. Stroperig bloed voorkomt vorming van ijskristallen. De stofwisseling is verlaagd. Vetreserves worden nauwelijks aangesproken.

Amfibieën reageren snel op verhoging en of verlaging van temperatuur. Soms, bij felle winterzon, worden ze wel eens bewegend onder het ijs gezien. Maar door snel dalende temperaturen hebben ze kans om door het snel aangroeiende ijs te worden verrast. Met bevriezing tot gevolg.

Een (te) vroeg voorjaar haalt de dieren uit hun winterrust. Dan is er kans dat opnieuw invallende vorst zorgt voor bevroren legsels.

Tekst: Herman Langen, Foto's © Herman Langen

AmfibieënAmfibieënAmfibieënAmfibieën