Instituut voor natuureducatie en duurzaamheid

Munnikenpolder

Ligging
Het natuur- en recreatiegebied ”de Munnikenpolder” (ook wel: Munnikkenpolder) omvat de zuidoostelijke helft van de oorspronkelijke Munnikenpolder. De andere helft is bebouwd.
Het ligt aan de rand van het Groene Hart, direct ten oosten van de A4.

Vroegere geschiedenis
Locatie Munnikenpolder op de polderkaart van W.H. Hoekwater uit 1901Aan het einde van de Bronstijd (ca 1.300 tot 800 voor Chr.) neemt de waterafvoer van de Oude Rijn sterk af als gevolg van het ontstaan van de Kromme Rijn en de Vecht verder stroomopwaarts.  Dit resulteert in een periode van relatieve rust voor het gebied van het latere Leiderdorp. In het drassige achterland rondom de Oude Rijn krijgt veen de kans te groeien. In de delta vindt het opkomende water haar weg door zich in te snijden in het veen (er vormen zich kreken en prielen).
De oevers van de Oude Rijn worden geschikte plaatsen voor bewoning. Dit verklaart de vindplaatsen uit de IJzertijd langs de rivier; de vroegste nederzetting in Leiderdorp ligt in de latere Munnikenpolder en dateert ook uit deze periode.

Kaart uit de gemeenteatlas van J. Kuyper (1865-70) met de toenmalige (zwart) en de huidige gemeentegrens (rood) van Leiderdorp In het ‘hart’ bevindt zich de Munnikenpolder.Rond 300 voor Chr. krijgt het gebied van Leiderdorp te maken met een nieuwe periode van vernatting, ditmaal vanuit zee. Het land overstroomt regelmatig en zeeklei wordt afgezet. De hoofdgeul van de Oude Rijn komt in deze periode te liggen op ongeveer de plaats van de huidige, met het verschil dat de geul indertijd vele malen breder was dan nu. Door de verder zuidwaartse verplaatsing van de stroomgordel ontstaat een brede noordoever, die nog beter geschikt is voor bewoning dan de oevers voor de overstromingsfasen, mede vanwege de hoge ligging. Het gebied blijft bewoonbaar in de volgende vijfhonderd jaar.
Aan het einde van de 3de eeuw na Chr. stijgt de zeespiegel weer. De Rijn kan zijn water daardoor minder makkelijk kwijt via de rivierbedding, met als gevolg overstromingen en een algehele vernatting van de woon- en landbouwgronden. Vanaf circa 600 na Chr. neemt de invloed vanuit zee en de Rijn weer af en valt het land weer droog. De bedijking langs de kust en het afdammen van de Rijn bij Wijk bij Duurstede in 1122 zorgen ervoor dat het gebied van Leiderdorp zich stabiliseert. Vanaf dat moment stroomt het Rijnwater via de Lek richting zee.
De laatste overstromingen vanuit zee dateringen uit de periode 800-1200 na Chr. Het sediment dat dan afgezet wordt, is vanwege de samenstelling ervan (niet te kalkrijke, matig zandig tot sterk siltige klei), zeer geschikt voor de fabricage van bakstenen en dakpannen. Vooral de top van de stroomgordel van de Oude Rijn is vanaf de Late Middeleeuwen (opkomst steden) tot het einde van de 20ste eeuw systematisch afgegraven ten behoeve van de kleiwinning. In het geval van Leiderdorp gebeurt dat in de 17de en 18de eeuw o.a.  in de Munnikenpolder.
In de loop van de Late Middeleeuwen wordt het gebied achter de Rijn ontgonnen. De Munnikenpolder stamt uit 1457.

Recente geschiedenis
Munnikenpolder natuurgebied in wordingBegin deze eeuw is het gegraaf in de Munnikenpolder weer opgepakt. Leiderdorp had een plek nodig voor grondopslag als gevolg van de aanleg van de HSL, de verbreding van de A4 en voor zandwinning. Grondstoffenbank Zuid-Holland heeft van 2006 tot en met 2015 een samenwerkingsovereenkomst gehad met de gemeente Leiderdorp voor het saneren van de Doeshaven (minder diep maken van deze zandwinningplas uit de jaren 1960), het winnen van zand en het inrichten van de Munnikenpolder voor extensieve recreatie. De sanering van de Doeshaven is in 2008 afgerond, de ontgronding (zandwinning) is in april 2010 afgerond. In april 2015 is de laatste grond en bagger verwerkt en de inrichting van het gebied is eind 2015 afgerond. Het nieuwe recreatie- en natuurgebied “de Munnikenpolder” is begin 2016 opgeleverd.
Munnikkenpolder liggingDe nieuwe inrichting kenmerkt zich door de aanwezigheid van veel water, natuurvriendelijke oevers, een weidse landschappelijke verkaveling en een aantal recreatieve routes. Je kan de Munnikenpolder fietsend, wandelend of varend bezoeken.
In de Munnikenpolder wordt de watercompensatie gerealiseerd voor het hele project W4, zowel op boezem- als polderniveau.
Fraaie blikvangers zijn de twee gerestaureerde en functionerende molens: de Munnikenmolen en de Meerburgermolen.

Flora en fauna
Omdat het gebied heel recent opgeleverd is kenmerkt het zich door pioniersoorten. In het gebied hebben alleen de dijken langs de Does en de Dwarswatering hun oorspronkelijke flora en fauna behouden.  
Er is tussen de vele gebieden binnen de polder – instelbaar - verschil in waterniveaus. De plas in het zuidwesten en de Dwarswatering staan in open verbinding met de Does. Via inlaten wordt ’s zomers boezemwater ingelaten. De verwachting is dan ook dat het waterleven snel het pionierstadium verlaat.  
De plantengroei buiten het water zal langzamer het pionierstadium verlaten. ’s Winters is een deel van het gebied drassig. Ganzen en eenden begrazen het gebied dan stevig. Dat zal zijn invloed op de plantengroei hebben.
Vogels hebben de Munnikenpolder al in groten getale gevonden. Ook hier betreft het voor een deel pioniersoorten, namelijk die vogels die houden van kale open gebieden om te broeden. Verschillende soorten plevieren en de kluut hebben dat al gedaan. Lepelaars weten de grote plas te vinden om te eten. ’s Winters voeden en overnachten grote groepen eenden er (b.v. smienten, maar ook veel andere  soorten eenden). Tegen het einde van de winter vertonen ook de grutto en wulp zich met honderden.

IVN–wandelingen
Natuurgidsen van het IVN regio Leiden geven hier bijna elke maand een excursie. Tijdens deze excursies wordt ingegaan op wat we in het betreffende seizoen tegenkomen, met name vogels en planten. Ook insecten en het waterleven komen aan bod. Er is ook aandacht voor natuurbeleving.
De start van de wandelingen  is meestal onderaan het talud van de voetgangers- en fietsbrug over de A4.

Foto's
1) Locatie Munnikenpolder op de polderkaart van W H Hoekwater uit 1901
2) Kaart uit de gemeenteatlas van J Kuyper (1865-70) met de toenmalige (zwart) en de huidige gemeentegrens (rood) van Leiderdorp In het ‘hart’ bevindt zich de Munnikenpolder
3) Er wordt grond verplaatst
4) Nu moet alles nog groeien! Op de voorgrond de skatebaan en de fietsbrug over de A4