Leeuwarden e.o.
Vogels
zaterdag19aug2017

Grutto's

We kennen ze allemaal wel, de Grutto of Skries of Limosa Limosa of Black-tailed Godwit en niet te vergeten de geheel niet wetenschappelijke naam Kening fan ‘e Greide.

Zelfs in het kader van de Culturele Hoofdstad 2018 wordt de grutto als symbool gebruikt met allerlei projecten en voorstellingen door geheel Europa op de trekroute van de grutto. Dit komt niet voort uit commerciële belangen (alhoewel geld wel degelijk een rol speelt bij KH2018, zoals we in de krant kunnen vernemen), maar uit een bezorgdheid over de enorme daling van het aantal weidevogels, waar de grutto symbool van is.

Dit klinkt natuurlijk prachtig en interessant, maar tot voor een jaar geleden was mijn aandacht nou niet bepaald gericht op de grutto. Ik zag ‘m uiteraard wel en kon ‘m vooral ook horen, noteerde braaf de waarnemingen, maar lette er niet echt op. Het was tot dan toe een “normale” vogel en lang niet zo interessant als (voor mij) bijzondere exemplaren als de steltkluut, kemphaan, etc

Het keerpunt kwam toen ik een jaar geleden met Jan Kramer op pad ging en foto’s ging maken in de hutten van Murk Nijdam bij Wommels. Ik was daar nog nooit geweest en Jan kwam er vooral om ringen van grutto’s af te lezen. Ik was nog niet verder gekomen dan ringen aflezen bij ganzen en dat was het wel. Wist nog wel dat er andere ringprogramma’s waren, maar had eerlijk gezegd nog nooit van een ringprogramma bij grutto’s gehoord.

Dus, zoals gezegd, begin april 2016 op weg naar Murk (op zich is er al gemakkelijk op minimaal 2 A4-tjes een prachtig verhaal te vertellen over de bijzondere boerderij van Murk) en in beide vogelkijkhutten prachtige foto’s maken (al zeg ik het zelf).

IVNLWD-KLUTENIVNLWD-GRUTTO3IVNLWD-BERGEENDIVNLWD-SLOBEEND
Het is bijna of je de vogels kunt aanraken. Soms lopen ze zo dichtbij dat de autofocus van mijn telelens niet meer scherp kan stellen. Heel irritant, maar elk nadeel heb zijn voordeel; gewoon even rustig kijken en genieten van al die pracht.

Ik had natuurlijk ook een aantal grutto’s gefotografeerd en daarbij ook een paar met ringen. Ik foto’s maken en Jan druk de kleurencodes opschrijven. Zoals dat bij ganzen ook al snel gaat: zodra je een grutto ziet, ga je gelijk de poten “scannen” om te kijken naar ringen. Zodra we er dan weer een zagen, gelijk de telelens erop en foto’s maken. Voordeel is dan dat je op de camera dan weer kunt inzoomen en goed naar de kleuren kunt kijken en noteren. Hoe dat overigens moet, kom ik later nog op terug.

Aangezien Jan “assistent” is bij het ringproject van de Rijksuniversiteit Groningen (RUG), kreeg ik al snel de uitkomsten op de mail. Net zoals bij ganzen, kun je aan de volgorde van de kleuren en de positie van de vlag (zie onderstaande foto; linkerpoot onderaan) bepalen welke vogel het is, wanneer en waardoor wie geringd en daarmee vaak ook de leeftijd van de vogel. Een van die vogels was dus in 2016 12 jaar oud.

IVNLWD-GRUTTO4Toen was mijn belangstelling gewekt. Ik had werkelijk geen idee van een dergelijk ringproject, maar eerlijk gezegd ook geen idee dat grutto’s zo “oud” kunnen worden.

Ik ben me gaan verdiepen in het project van de RUG. U zult begrijpen dat er vele dingen over te zeggen zijn, maar ik neem u even mee naar een klein deel van het ringproject van de grutto van de RUG.

Een korte schets van het ringproject van de RUG.

Ondanks alle inspanningen in de afgelopen 30 jaar om de Nederlandse weidevogels te beschermen, gaat het bijzonder slecht met de broedvogels van het agrarische gebied. De belangrijkste oorzaken hiervan zijn verstedelijking en intensivering van de landbouw, waardoor veel geschikt habitat is verdwenen en er te weinig kuikens vliegvlug worden om de jaarlijkse sterfte te compenseren. Om daar iets aan te kunnen doen, moet je eerst begrijpen waar het en wat er precies mis gaat. Ontstaat het probleem tijdens het broedseizoen door b.v. lage nestoverleving, hoge kuikensterfte of slechte conditie volwassen vogels? Of juist in een andere fase van de levenscyclus, b.v. door sterfte in het eerste jaar of door problemen tijdens trek en overwintering? Een dergelijke veelomvattende vraag vereist diepgaand populatieonderzoek over een langere periode op een grote ruimtelijke schaal. In 2004 is de Rijksuniversiteit Groningen daarom een langjarig Grutto-onderzoek gestart in Zuidwest Fryslân waar plaatselijk nog veel grutto’s voorkomen.

Onderzoeksopzet.

Grutto's komen naar Zuidwest Friesland om te broeden. De nesten worden meestal opgezocht door vrijwilligers van de plaatselijke Vogelwachten om ze te kunnen beschermen tegen landbouwwerkzaamheden en het aantal broedparen vast te stellen. De Vogelwachten werken in dit project met ons samen en melden de locatie van gevonden legsels.

Vlak voor het uitkomen van de eieren wordt geprobeerd met een over het nest geplaatste inloopkooi de volwassen vogels te vangen. Door dit in een zo laat mogelijk stadium van het broeden te doen, wordt de kans op verlating van het legsel verkleind en de kans op een succesvolle vangpoging vergroot. Van elke vogel worden biometrische gegevens genoteerd en wordt een bloed- en veermonster afgenomen. Vervolgens krijgt iedere vogel een metalen ring van het Vogeltrekstation (NIOO) en een unieke combinatie van kleurringen die ons in staat stelt de vogel na loslaten op afstand te herkennen. Op die manier kan veel informatie verzameld worden zonder dat de vogel opnieuw moet worden gevangen. Ook grote kuikens kunnen op deze manier individueel herkenbaar worden gemaakt maar nestkuikens krijgen alleen een gecodeerd vlaggetje omdat een complete kleurringcombinatie nog te groot is. De ringcombinaties worden ook genoteerd en doorgegeven door vogelaars in Nederland, West- en Zuid-Europa tot in West-Afrika, waardoor per individu overwinterings-, doortrek- en broedgebieden kunnen worden ontrafeld.(Bron:http://www.rug.nl/research/gelifes/ceg/_piersma/godwits)

Op bovengenoemde website kunt u zelf nog meer informatie verkrijgen. Wees niet bang; het is heel toegankelijk en in begrijpelijke taal geschreven. Voor de liefhebber zijn er ook wel wat wetenschappelijke artikelen te vinden.

Als ik nu een grutto zie, hoe kan ik dan de ringen aflezen en goed noteren?

In onderstaand schema wordt aangegeven hoe je de ringen moet coderen. Met andere woorden:
1. Je noteert eerst de kleur en positie van de vlag
2. Vervolgens de volgorde van de overige kleurringen.
3. Je begint altijd bij de linkerpoot en van bovenaf (linkerpoot vanuit de vogel gezien)
4. En niet te vergeten: Engelse notering, dus bv Geel- Yellow. Bij rood, blauw en wit is dat gemakkelijk.

IVNLWD-VOGELRINGENVoor meer informatie verwijs ik naar de volgende websites van de RUG:
http://www.rug.nl/research/gelifes/ceg/_piersma/kleurringschema_grutto
http://www.rug.nl/research/gelifes/ceg/_pdf/btg_kleurringen_rug.pdf

Er zijn ook andere ringprogramma’s dan die van de RUG. Op bijgevoegde website zijn een aantal voorbeelden weergegeven met de bijbehorende contactpersonen:
http://www.rug.nl/research/gelifes/ceg/_pdf/btg_other_schemes.pdf

Als ik een waarneming heb gedaan, aan wie geef ik de gegevens door?

Op bijgevoegde website staan alle contactgegevens:
http://www.rug.nl/staff/j.c.hooijmeijer/

en voor degene die niet zo handig is met internet:
Jos Hooijmeijer
Postbus 11103
9700 CC Groningen
Tel: 0031-620136604

U kunt zelfs doneren voor het project van de grutto (voor alle helderheid: ik ben geen foondsenwerver van de RUG).

Help mee
Met uw hulp hoopt Theunis Piersma meer vogels te kunnen zenderen en zo te achterhalen hoe we de grutto het beste kunnen redden. Met een bedrag van € 20.000 kan hij vier nieuwe grutto’s uitrusten met een zender en hun trektochten volgen: https://www.rugsteunt.nl/project/grutto

Via bijgevoegde website zijn een aantal grutto’s met zender te volgen. Zo begint het nog meer te leven. http://volg.keningfanegreide.nl/ (zenderonderzoek).

Tot slot

Sinds 2016 ben ik dus alleen of samen met Jan op pad geweest om meer waarnemingen te doen en vooral ook om grutto’s te fotograferen. Zo kan ik hobby en interesse mooi combineren.
Tot nu toe heb ik 13 verschillende waarnemingen gedaan inclusief foto’s, waarvan ik 2 grutto’s nu in 2 verschillende jaren heb waargenomen. En dat sinds april 2016. Dus als ik het kan in zo’n korte tijd, dan kunt u het ook. Neem een kijker en als het even kan ook de telescoop mee en ga op zoek naar geringde grutto’s. De waarnemingen die ik heb gedaan, zijn voornamelijk op 3 locaties gedaan, namelijk bij Murk Nijdam Wommels, de Skrins en de Warkumerwaard bij Workum.

Vooral dat laatste gebied is fantastisch om vanaf begin april tot en met begin juni meerder malen te bezoeken. Het stikt het er van de weidevogels, zoals tureluur, grutto, kievit, veldleeuwerik, kemphanen, kwikstaarten, graspieper, scholeksters, etc. en het is een gebied waarvan je gelijk hebt van zo moet een weiland eruit zien. Een kakofonie van geluid van weidevogels. Prachtig.

Klaas R.H. Visser
28 mei 2017

IVNLWD-KEMPHAAN2IVNLWD-TURELUUR